Tekcan'ın Ardından: Bir Sanatçıdan Fazlasını Kaybetmenin Anlamı

Bir ülkenin sanat hafızası, yalnızca eserlerden değil, o eserleri mümkün kılan kurumlardan ve insanlardan oluşur. Süleyman Saim Tekcan'ın 86 yaşında hayatını kaybettiği haberi, bu yüzden salt bir veda değil. Türk özgün baskı sanatının öncü isimlerinden biri olarak anılan Tekcan, ressam, baskı sanatçısı ve sinema oyuncusu kimliğinin yanı sıra eğitimci ve kurum kurucusu olarak da tanınıyordu. Ailesi, ustanın vefatını sosyal medya hesabından yaptığı açıklamayla duyurdu.

Ailenin paylaşımında, “Çok sevgili babamız, Türk sanatının büyük ustası Süleyman Saim Tekcan'ın ebediyete irtihalini derin bir üzüntüyle paylaşıyoruz” ifadeleri yer aldı. Açıklamada ayrıca, “Ömrünü sanata ve insana hizmete adamış büyük ustayı sevgi ve saygıyla uğurluyoruz. Allah rahmetiyle kuşatsın, mekanı cennet, makamı ali olsun.” denildi. Bu cümleler, bir sanatçının ardından söylenenlerin en zor olanı: hem kişisel hem kurumsal bir mirası aynı anda tarif etmek.

Tekcan'ın hayat hikâyesi, Cumhuriyet'in sanat eğitimi serüveniyle neredeyse paralel. 6 Ekim 1940'ta Trabzon'da doğdu. 1961'de Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Resim-İş Bölümü'nden mezun oldu. Sanat eğitimini Almanya'da baskı resim üzerine yaptığı araştırmalarla geliştirdi; resim ve gravür çalışmalarını akademik birikimiyle birleştirdi. Türkiye'de özgün baskı sanatının gelişmesine önemli katkılar sunan sanatçı, eserlerinin yanı sıra yetiştirdiği öğrencilerle de sanat dünyasında iz bıraktı.

Burada altı çizilmesi gereken nokta şu: Tekcan, sanat üretimini bir meslek pratiği olarak değil, bir kurum inşa etme meselesi olarak gördü. Sanat hayatındaki en kalıcı girişimlerinden biri, 2004'te İstanbul Grafik Sanatlar Müzesi'ni (IMOGA) kurması oldu. Özgün baskı sanatının üretim, arşiv ve sergileme olanaklarını bir araya getiren müze, sanatçının yıllar içinde oluşturduğu atölye geleneğinin kurumsal bir devamı niteliğini taşıyor. Bu, Türkiye'de sanatçıların sık yapmadığı bir şey: kendi atölyesini bir arşive, bir müzeye, bir kamusal hafızaya dönüştürmek.

2022 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'ne layık görülen Tekcan, eserleri, eğitimci kimliği ve Türk sanatına kazandırdığı kurumlarla ardında kalıcı bir miras bıraktı. Ancak burada bir soru sormak gerekiyor: Bu mirası kurumsal olarak yaşatacak yapı ne kadar güçlü? Bir sanatçının bireysel çabasıyla kurulan müzeler, o sanatçı hayattayken ayakta kalıyor. Peki sonrası? Türkiye'de kültür politikalarının en zayıf halkası bu. Sanatçıyı ödüllendiriyoruz, ama sanatçının kurduğu yapıyı sürdürülebilir kılma konusunda aynı cömertliği göstermiyoruz.

Tekcan'ın sanat diline bakmak, bu sorunun neden önemli olduğunu daha iyi anlatıyor. Basına yansıyan bilgilere göre, Trabzon'da 1950'lerde boya bulamadığı için sobada yanan kömürlerle resim yaparak başladığı sanat yolculuğunda zamanla soyut çalışmalara yöneldi. 1970'li yıllardan itibaren özgün baskı denemelerine ağırlık verdi. Serigrafilerinde "Analar ve Çocukları" ile "Takunyalı Kadınlar" gibi doğrudan Anadolu kadını kökenli figürleri işledi. Zamanla figüratif yaklaşımı soyut biçimsel ifadeye dönüştü.

Bu dönüşüm tesadüf değil. Anadolu'nun figürünü alıp onu soyutun içine yerleştirmek, bir tür hafıza çalışması. Tekcan, taşrayı egzotik bir malzeme olarak kullanmadı; onu biçimin içine yerleştirdi. Türkiye'de soyut sanat anlayışının yapısal bir çerçevede geliştiği dönemde Tekcan, gravürlerindeki benzersiz doku yoğunluğuyla çağdaş soyut yaklaşımın ender temsilcilerinden biri oldu.

Uluslararası alanda adını duyurmasını sağlayan gelişme ise teknik bir buluş. Basına yansıyan bilgilere göre, 1970'li yılların sonunda geliştirdiği "yaş üstüne yaş baskı" (serigrafi) yöntemi "Tekcan Tekniği" adıyla dünya literatürüne girdi. 1988'de büyük boy özgün baskılarıyla tekniğe yeni bir yaklaşım getiren sanatçı, klasik seri üretimden uzaklaşıp soyut yapıtları ustalıkla bütünleştirdi. Soyut anlatıların yanında at figürünün de belirmeye başladığı yıllar, 1989'daki Ankara sergisiyle zirveye ulaştı. "Anadolu Medeniyetleri" ve "Atlar ve Atlılar" serilerinde rölyef etki, transparan renk geçişleri ve somut-soyut senteziyle geliştirdiği benzer bir dil kurdu.

Bir sanatçının kendi imzasını bir teknikle özdeşleştirmesi, sanat tarihinde az rastlanan bir durum. "Benim resmime bakıp 'Süleyman Saim Tekcan'ın eseridir' demiyorlarsa ben, ben değilim" sözü, basına yansıyan bilgilere göre kendisine ait. Bu cümle, bir özgüven beyanı olduğu kadar bir kaygı ifadesi. Sanatçının kendi dilini bulma meselesi, taklitten ayrışma meselesi. Tekcan bunu bir teknik buluşla somutlaştırdı: tekrar edilebilir bir yöntem, ama taklit edilemez bir doku.

Şimdi asıl meseleye dönelim. Türkiye'de sanat eğitimi ve kurumsallaşma tartışması, genellikle büyükşehirlerin kültür hayatı üzerinden yürüyor. Oysa Tekcan'ın hikâyesi Trabzon'da başlıyor, Ankara'da eğitimle şekilleniyor, Almanya'da derinleşiyor ve İstanbul'da kurumsallaşıyor. Bu coğrafi çizgi, Türkiye'nin sanat üretiminin ne kadar merkezî bir ağ üzerinden işlediğini de gösteriyor. Bir taşra çocuğunun dünya literatürüne giren bir teknik geliştirmesi mümkün; ama bunun için eğitim kurumlarına, yurt dışı araştırma imkânlarına ve kurumsal destek mekanizmalarına ihtiyaç var. Tekcan bunları buldu. Peki bugün aynı imkânlara kaç genç sanatçı ulaşabiliyor?

Bu soru, sanatçının ardından yapılan övgülerin ne kadarını somut bir politika önerisine dönüştürebileceğimizle ilgili. Tekcan'ın kurduğu IMOGA, özgün baskı sanatının üretim, arşiv ve sergileme olanaklarını bir araya getiriyor. Bu tür yapılar, sanat eğitiminin okul dışına taşan kısmını temsil ediyor. Ama bu yapıların ayakta kalması, bilet gelirlerine, sponsorlara veya kamusal fonlara bağlı. Sanatçı hayattayken kurduğu yapıyı yönetiyor; sonrasında ise o yapının kurumsal kimliği sınanıyor.

Bir başka açıdan bakalım. Tekcan'ın sinema oyunculuğu, ressam kimliğinin gölgesinde kaldı. Basına yansıyan bilgilere göre, sanatçının cenazesi 19 Ekim Pazartesi günü ikindi namazını müteakip Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Camisi'nde kılınacak cenaze namazının ardından Mahmut Şevket Paşa Aile Mezarlığı'na defnedilecek. Bu tür ayrıntılar, haberin insani yüzünü oluşturuyor. Ama asıl mesele, bir sanatçının çok yönlülüğünün tek bir kimliğe indirgenmesi değil; o çok yönlülüğün arkasındaki emeğin görülmesi.

Türkiye'de sanatçıların ardından yazılan yazıların çoğu, övgü ile nostalji arasında sıkışıyor. Oysa Tekcan örneği, bunun ötesine geçmeyi hak ediyor. Çünkü o, sanatı bir üretim pratiği olarak ele aldı: atölye, teknik, arşiv, müze. Bu zincirin her halkası, bir sanatçının bireysel dehasından daha fazlasını gerektiriyor. Bir ekosistem gerektiriyor. Ve o ekosistemin en kırılgan parçası, sanatçının kendisi.

Tekcan'ın ardından konuşulması gereken asıl konu, onun eserlerinin gelecek kuşaklara nasıl aktarılacağı. Ailesinin açıklamasında vurgulanan "kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılması" ifadesi, tam da bu noktaya işaret ediyor. Bir sanatçının mirası, müze duvarlarında asılı kaldığı sürece yaşıyor. Ama o mirası yorumlayacak, tartışacak ve yeniden üretecek bir entelektüel ortam yoksa, duvarlar sessizleşiyor.

Bu ülkenin sanat hafızası, Tekcan gibi isimlerin bireysel çabalarıyla ayakta kaldı. Şimdi sıra, o çabanın kurumsal bir sürekliliğe dönüşmesinde. Aksi hâlde her veda, bir sonraki vedanın provası olur. Ve her seferinde aynı cümleyi kurarız: "Türk sanatı önemli bir ismini kaybetti."

Oysa mesele kaybetmek değil, kaybettiğimizden ne öğrendiğimiz. Tekcan, ardında eserler, öğrenciler ve bir müze bıraktı. Bu, bir sanatçı için en büyük başarı. Ama aynı zamanda bir ülkenin kültür politikası için en büyük sınav.