Baran Ersoy
Baran Ersoy - Politika

Kış lastiği cezası kime işliyor?

Her yıl 15 Kasım geldiğinde aynı sahne tekrarlanıyor: Yollarda denetim noktaları kuruluyor, lastik diş derinlikleri ölçülüyor, cezalar kesiliyor. Bu yıl da uygulama 15 Kasım itibarıyla başladı. Basına yansıyan bilgilere göre şehirler arası yollarda yolcu ve eşya taşımacılığı yapan ticari araçlarda kış lastiği kullanımı zorunlu hale geldi. Otobüs, minibüs, kamyon, çekici, tanker ve kamyonet bu kapsamda. Kurala uymayan araçların işletenlerine 6 bin lira ceza kesileceği belirtiliyor. Uygulamanın 15 Nisan 2027'ye kadar süreceği aktarılıyor.

Bu tabloya bakınca insanın aklına ister istemez birkaç soru geliyor. Çünkü ortada bir ceza varsa, orada bir sorumluluk zinciri de olmalı. Kim denetliyor, kim karar veriyor, kim hesap veriyor? Kış lastiği meselesi ilk bakışta teknik bir trafik düzenlemesi gibi görünse de aslında devletin düzenleme, denetim ve yaptırım kapasitesinin sınandığı alanlardan biri.

Önce olguları netleştirelim. Basına yansıyan bilgilere göre özel otomobiller için ülke genelinde kış lastiği takma zorunluluğu bulunmuyor. Sürücülere, hava koşulları ve trafik güvenliği dikkate alınarak kış lastiği kullanmaları tavsiye ediliyor. Yani ceza rejimi ticari araçlarla sınırlı. Bu ayrım önemli; çünkü ticari taşımacılıkta araç bir geçim aracı, sürücü ise çoğu zaman bir çalışan. Cezanın muhatabı olarak işletenin gösterilmesi, sorumluluğun sermaye tarafına yazılması bakımından yerinde bir tercih gibi duruyor. Ama kâğıt üzerindeki bu tercihin sahada nasıl işlediği ayrı bir tartışma konusu.

Denetimlerin ilk gün nasıl yapıldığına dair aktarılanlar da dikkat çekici. Basına yansıyan bilgilere göre Ankara'da AŞTİ Güvenlik Kontrol Merkezinde yolcu otobüslerinin evrakları ve lastikleri kontrol edildi; diş derinliği 4 milimetreden düşük olan araçlara 6 bin lira ceza uygulandı. Kırıkkale'de, 43 ilin geçiş güzergahında bulunan bir kontrol noktasında benzer ölçümler yapıldı. Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ'da kent giriş çıkışlarında ve otogarlarda denetim gerçekleştirildi. Düzce'de D-100 kara yolunun Kaynaşlı mevkisinde TIR, kamyon, otobüs ve minibüsler durdurulup lastikleri incelendi.

Burada bir hukuk devleti açısından kritik nokta şu: Denetim keyfiliğe açık olmamalı. Aynı kuralın her ilde, her gün, her araca aynı ölçüyle uygulanması gerekir. Basına yansıyan bilgilere göre valilikler, kendi illerindeki hava ve iklim şartlarını göz önünde bulundurarak uygulamanın kapsamını ve süresini belirleyebiliyor; zorunlu kullanım süresi birer aya kadar uzatılabiliyor. Bu yetki, yerel koşullara uyum sağlama esnekliği tanıması bakımından makul görünebilir. Ancak aynı zamanda bir eşitsizlik riski de taşır: Bir ilde süre uzatılırken komşu ilde uzatılmaması, taşımacılık yapan işletme açısından öngörülemez bir tablo yaratabilir. Düzenleyici işlemlerin açık, ilan edilmiş ve gerekçeli olması bu riski azaltır. Valilik kararlarının kamuoyuna düzenli biçimde duyurulup duyurulmadığı ise takip edilmesi gereken bir konu.

Ceza miktarına gelince. 6 bin lira, bir ticari araç işleteni için küçümsenecek bir tutar değil. Ama cezanın caydırıcılığı yalnızca rakamla ölçülmez; yakalanma ihtimaliyle birlikte anlam kazanır. Denetimlerin yıl boyunca mı yoksa yalnızca ilk günlerde mi yoğunlaştığı, bu politikaların gerçekten işleyip işlemediğini gösterir. Basına yansıyan bilgilere göre ilk gün birçok ilde eş zamanlı denetim yapıldı. Bu, uygulamanın ciddiye alındığına işaret ediyor. Ancak sürdürülebilirlik, ilk günün fotoğrafından çok daha fazlasını gerektirir.

Bir başka ayrıntı da zincir meselesi. Basına yansıyan bilgilere göre araçta zincir bulundurulması veya kullanılması kış lastiği takma zorunluluğunu ortadan kaldırmıyor. Bu, kuralın ne kadar net çizildiğini gösteriyor. Zincir bir tamamlayıcı önlem olabilir; ama yerine geçmez. Bu tür netlik, hem sürücü hem denetleyici açısından işi kolaylaştırır.

Teknik tarafa da bakmak gerekiyor, çünkü güvenlik iddiasının arkasında somut standartlar olmalı. Basına yansıyan bilgilere göre denetimlerde lastik üzerindeki M+S, M+S ile birlikte kar tanesi veya yalnızca 3PMSF sembolleri kabul ediliyor. Geçen sezondan kalan lastiklerde diş derinliği otomobil, kamyonet ve minibüslerde en az 1,6 milimetre; kamyon, çekici, tanker ve otobüslerde ise en az 4 milimetre olmak zorunda. Uzmanlar, lastiklerin yalnızca iki tekerleğe değil dört tekerleğe birden takılmasını öneriyor. Hava sıcaklığının 7 derecenin altına düştüğü dönemlerde kış lastiği kullanılması tavsiye ediliyor. Bu eşikler, denetimin ölçülebilir olmasını sağlıyor. Ölçülebilirlik, keyfiliğin panzehiri.

Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonu Genel Başkanı Mehmet Yiğiner'in açıklamaları da gündeme yansıdı. Yiğiner, kış lastiği kullanımının yalnızca yasal bir zorunluluk değil, can ve mal güvenliği açısından hayati bir tedbir olduğunu söyledi. Hava sıcaklığı 7 derecenin altına düştüğünde standart yaz lastiklerinin yol tutuş performansının olumsuz etkilenebildiğini, kış lastiklerinin özel kauçuk yapıları sayesinde düşük sıcaklıklarda esnekliğini koruduğunu belirtti. Yiğiner ayrıca motor yağı, akü, fren sistemi, silecekler, klima ve kalorifer sistemi ile aydınlatma donanımlarının kontrol edilmesi, araçlarda ilk yardım çantası, trafik ikaz işareti, çekme halatı ve zincir bulundurulması gerektiğini kaydetti.

Bu açıklamalar yerinde. Ancak bir noktanın altını çizmek gerekiyor: Güvenlik söylemi, denetim ve yaptırım rejiminin yerine geçemez. Eğer mesele gerçekten can güvenliğiyse, o zaman devletin yalnızca ceza kesen değil, aynı zamanda bilgilendiren, altyapıyı güçlendiren ve denetimi sürekli kılan bir tutum içinde olması beklenir. Kış koşullarında yolların bakımı, tuzlama çalışmaları, görünürlüğü artıran işaretlemeler ve acil müdahale kapasitesi de en az lastik kadar hayati. Bu başlıklarda kamuoyuna yansıyan somut veriler sınırlı. Oysa hesap verebilirlik, yalnızca vatandaşın kurala uyup uymadığını değil, devletin kendi yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini de kapsar.

Lastik değişim ücretleri de bu dönemin kaçınılmaz gündemi. Basına yansıyan bilgilere göre 13, 14 ve 15 inç jantlarda sökme-takma ücreti 1.500 liradan başlıyor; 16 ve 17 inç için 1.750 lira, 18 inç için 2.000 lira, 19 inç için 2.250 lira, 20 inç için 2.500 lira ve 21 inç için 3.000 lira uygulanıyor. Lastik oteli hizmetinin bedelinin de dört lastiğin değiştirilmesi için alınan ücretle aynı seviyede olduğu aktarılıyor. Bu rakamlar, zorunluluğun hane ve işletme bütçelerine etkisini gösteriyor. Bir yandan güvenlik, diğer yandan maliyet; sürücünün omzuna binen yükün dengeli dağıtılması, kamu politikasının başarısı için şart.

Bir de Meclis boyutu var. Trafik güvenliğine ilişkin düzenlemeler, idari para cezalarının miktarı ve denetim usulleri, sonuçta yasama organının belirlediği çerçevede yürürlüğe giriyor. Bu tür düzenlemelerin Meclis'te ne kadar tartışıldığı, komisyon aşamasında hangi uzman görüşlerinin dinlendiği, ceza miktarlarının hangi gerekçeyle belirlendiği kamuoyunun bilmesi gereken ayrıntılar. Basına yansıyan bilgilere göre ceza 2026 yılı için 6 bin lira olarak uygulanıyor. Ancak bu tutarın nasıl güncellendiği, hangi kriterlere göre belirlendiği konusunda kaynaklarda ayrıntılı bir açıklama yer almıyor. Şeffaflık, cezanın kendisi kadar önemli.

Kış lastiği tartışması bize daha geniş bir meseleyi hatırlatıyor: Devletin düzenleme kapasitesi, yalnızca kural koymakla değil, o kuralı adil, öngörülebilir ve sürekli biçimde uygulamakla ölçülür. Denetimin ilk gün yoğun olup sonra gevşemesi, cezanın caydırıcılığını aşındırır. Valilik yetkilerinin ilan edilmemesi, işletmeleri belirsizlikte bırakır. Güvenlik söyleminin maliyet ve altyapı boyutlarını gölgelemesi ise vatandaşın güvenini zedeler. Trafikte can güvenliği herkesin ortak çıkarı; ama bu ortak çıkarın korunması, karşılıklı yükümlülüklerin açıkça tanımlanmasına bağlı. Kurala uyan sürücü, kendisinden istenenin ne olduğunu bilmeli. Denetleyen memur, yetkisinin sınırını bilmeli. Karar veren idare, hesabını verebilmelidir.

Yollar kışa hazırlanırken, kamu yönetiminin de kendi hesap verebilirlik zincirini gözden geçirmesi gerekiyor. Lastik diş derinliği ölçülebilir bir şey; peki denetimin sürekliliği, kararların şeffaflığı ve vatandaşa eşit muamele ölçülebilir mi? İşte asıl sınav burada.

Toplam 48 defa okunmuştur.

Baran Ersoy diğer yazıları:

YORUM YAZ

Guvenlik kodu
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.