Kerem Aydıner
Kerem Aydıner - Dış Politika

İran'ın Füze Stokuna Dair Rakamlar Neden Tek Başına Bir Şey Anlatmıyor

Uluslararası güvenlik tartışmalarında sayıların büyüsüne kapılmak, analizin en eski tuzaklarından biri. Basına yansıyan bilgilere göre ABD istihbaratının İran'ın elindeki füze sayısına ilişkin değerlendirmesi 1500 ile 2500 aralığında bir rakama işaret ediyor. Aynı haberlerde bu tahminin, İran'ın füze stokunun kesin sayısını belirlemenin güçlüğü nedeniyle "düşük güvenilirlikte" olduğu da açıkça belirtiliyor. Yani elimizde, hem büyüklüğü hem de belirsizliği aynı anda vurgulayan bir tablo var. Bu ikiliği doğru okumadan, konuya dair sağlıklı bir değerlendirme yapmak mümkün değil.

Önce olguları ayıralım. İsimleri açıklanmayan ABD'li yetkililerin istihbarat değerlendirmelerine dayandırılan bilgilere göre İran'ın 1500 ila 2500 arasında füzeye sahip olduğu öne sürülüyor. Haberlerde İran'ın ayrıca çok sayıda insansız hava aracına ve kısa menzilli füzeye sahip olduğu iddiası da yer alıyor. İsrailli yetkililerin ise Tahran'ın 1500'den fazla balistik füzeye sahip olduğuna inandığı aktarılıyor. Buna karşılık ABD ve İsrail saldırılarının üretim tesislerinde yol açtığı hasara rağmen İran'ın yavaş da olsa silah üretimine devam ettiği ileri sürülüyor. Bu noktada dikkatli olmak gerekiyor: Bunların tümü, kaynağı açıklanmayan yetkililere dayanan iddialar. Doğrulanmış, bağımsız kaynaklarca teyit edilmiş veriler değil.

Bu tür rakamların en sorunlu yanı, tek başına bir anlam taşımıyor olmaları. Bir ülkenin elindeki füze sayısı, o ülkenin caydırıcılık kapasitesini tek başına açıklamaz. Belirleyici olan; füzelerin menzili, isabet kabiliyeti, hareketliliği, hayatta kalabilirliği, komuta-kontrol yapısının dayanıklılığı ve en önemlisi siyasi iradeyle nasıl ilişkilendirildiğidir. 1500 füze, eğer bunların önemli bölümü sabit ve korumasız üslerdeyse, 800 hareketli ve dağınık konuşlandırılmış füzeyle aynı stratejik ağırlığa sahip olmayabilir. Dolayısıyla haberlerde öne çıkan aralık, aslında bir kapasite fotoğrafından çok, bir belirsizlik haritası.

İkinci mesele, bu rakamın hangi siyasi bağlamda dolaşıma sokulduğu. Haberlerde, İran'ın silah kapasitesini yeniden oluşturma ihtimalinin ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin bu ülkeye yönelik saldırıları yeniden başlatmayı değerlendirmesine yol açtığı iddia ediliyor. Aynı haberlerde Trump'ın daha önce İran'ın silahlarını ortadan kaldırdıklarını ve yeniden silahlanmasının önüne geçtiklerini savunduğu hatırlatılıyor. Burada dikkat çekici olan, istihbarat değerlendirmesiyle siyasi söylem arasındaki gerilim. Bir yanda "kapasite büyük ölçüde yok edildi" iddiası, diğer yanda "yeniden yapılanıyorlar, yeniden silahlanıyorlar" değerlendirmesi. Bu iki anlatı aynı anda savunulduğunda, kamuoyu önünde tutarlı bir tablo çizmek zorlaşıyor.

Bu gerilim, aslında İran dosyasının uzun süredir taşıdığı bir özellik. Tahran'ın füze programı, on yıllardır hem bir caydırıcılık aracı hem de bir müzakere kozu olarak işlev gördü. Füze stokunun büyüklüğüne dair tahminler ise neredeyse her dönemde belirsizlikle malul oldu. Bu belirsizliğin kendisi, bir yandan istihbaratın sınırlarını, diğer yandan da siyasi aktörlerin bu sınırları nasıl kullandığını gösteriyor. Rakamın alt sınırıyla üst sınırı arasındaki 1000 fark, bir istihbarat boşluğu olduğu kadar, bir siyasi manevra alanı da.

Haberlere yansıyan bir diğer ayrıntı, İran'ın bölgedeki ABD askeri tesislerini, radarları ve erken uyarı sistemlerini hedef alması nedeniyle Amerikan askeri varlığının "daha güvenli" görülen İsrail'e taşındığı iddiası. Bu, eğer doğruysa, bölgesel güvenlik mimarisinde önemli bir kaymaya işaret eder. Ancak burada da aynı temkin payını korumak gerekiyor; zira bu değerlendirme de ismi açıklanmayan yetkililere dayandırılıyor. Yine de şu söylenebilir: Körfez'deki sabit üslerin ve erken uyarı altyapısının İran'ın füze ve İHA kapasitesi karşısında ne kadar korunaklı olduğu, Washington'ın uzun süredir tartıştığı bir başlık. Bu tartışmanın basına yansıyan hali, İran'ın asimetrik kapasitesinin caydırıcılık denkleminde ciddi bir ağırlık taşıdığını gösteriyor.

İran tarafının bu tabloya katkısı da göz ardı edilmemeli. Haberlerde, İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun geçtiğimiz hafta yeni bir yer altı "füze şehri"ni tanıtan bir video paylaştığı aktarılıyor. Bu tür tanıtımlar, askeri kapasitenin şeffaf biçimde sergilenmesinden çok, mesaj kaygısı taşıyan iletişim hamleleri olarak okunmalı. Yer altı tesislerinin vurgulanması, hayatta kalabilirlik anlatısını güçlendirmeye yönelik bir tercih. Yani bir yanda istihbarat tahminleri, diğer yanda karşı tarafın kasıtlı mesajları; ikisi bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo, gerçek kapasiteden çok bir algı yarışına benziyor.

Şimdi meselenin Türkiye açısından ne anlama geldiğine bakmak gerekiyor. Türkiye, İran'la uzun bir sınırı olan, bölgesel füze kapasitesindeki her değişimden doğrudan etkilenen bir ülke. İran'ın füze stokuna ilişkin tartışmalar, Ankara için iki farklı düzlemde önem taşıyor. Birincisi, bölgesel tırmanma riski: ABD ve İsrail'in olası bir saldırısı, Körfez'den Levant'a uzanan bir istikrarsızlık dalgası üretebilir. İkincisi, caydırıcılık dengesi: İran'ın füze kapasitesi, bölgedeki tüm aktörlerin güvenlik hesaplarını etkiliyor. Türkiye'nin bu denklemdeki konumu, ne Tahran'ın kapasitesini küçümsemeye ne de abartmaya dayanmalı. Soğukkanlı bir okuma, hem askeri hem diplomatik kanalların açık tutulmasını gerektiriyor.

Haberlere yansıyan siyasi dinamikler de dikkat çekici. Trump'ın, Tahran veya Yemen'deki İran destekli Husilerden ABD'ye yönelik yeni bir provokasyon gelmemesi halinde İran'a saldırmaktan kaçınabileceği belirtiliyor. Buna karşılık İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun ABD ve İsrail'in İran'a saldırı düzenlemesinden yana olduğu bilgisi paylaşılıyor. Bu, Washington ile Tel Aviv arasında İran dosyasında her zaman tam örtüşmeyen bir çıkar haritası olduğunu hatırlatıyor. ABD için öncelik, doğrudan kendi varlığına yönelik tehdidin yönetilmesi; İsrail için ise İran'ın nükleer ve füze kapasitesinin kalıcı biçimde sınırlandırılması. Bu iki öncelik her zaman aynı hizaya gelmiyor.

Bu noktada, istihbarat tahminlerinin siyasi karar alma süreçlerinde nasıl araçsallaştırılabildiğini hatırlamak faydalı. "Düşük güvenilirlikte" olduğu açıkça belirtilen bir tahminin, aynı haber içinde saldırı seçeneğinin gerekçelendirilmesinde kullanılması, bu araçsallaştırmanın tipik bir örneği. Bu, tahminin yanlış olduğu anlamına gelmiyor; ancak belirsizliğin, karar vericiler için hem bir risk hem de bir esneklik alanı yarattığını gösteriyor. Rakamın alt sınırını esas alan bir okuma da üst sınırını esas alan bir okuma da aynı veriden farklı sonuçlar çıkarabilir. Bu esneklik, diplomasi için olduğu kadar tırmanma için de kullanılabilir.

Öte yandan, İran'ın üretim tesislerine verilen hasara rağmen silah üretimine devam ettiği iddiası, uzun vadeli bir kapasite meselesine işaret ediyor. Eğer bu doğruysa, yalnızca mevcut stokun değil, üretim hattının da dikkate alınması gerekir. Bir ülkenin füze kapasitesini kalıcı biçimde sınırlamak, elindeki füzeleri imha etmekten çok daha karmaşık bir iş; çünkü üretim altyapısı, mühendislik birikimi ve tedarik zincirleri devreye giriyor. Bu nedenle, yalnızca stok sayısına odaklanan bir tartışma, resmin önemli bir bölümünü ıskalama riski taşıyor.

Bölgesel güvenlik açısından bir diğer önemli başlık, İHA ve kısa menzilli füze kapasitesi. Haberlerde İran'ın bu alanlarda da önemli bir birikime sahip olduğu öne sürülüyor. Bu, özellikle vekil aktörler üzerinden yürütülen asimetrik rekabette belirleyici bir unsur. Uzun menzilli balistik füzeler stratejik mesaj taşırken, kısa menzilli füzeler ve İHA'lar taktik düzeyde sahadaki denklemi değiştirebiliyor. Bu ikili yapı, İran'ın caydırıcılık mimarisinin yalnızca tek bir araç üzerine kurulu olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla kapasite tartışmasını yalnızca balistik füze sayısına indirgemek, eksik bir çerçeve sunar.

Türkiye'nin bu tablodaki diplomatik konumu ise ayrı bir dikkat gerektiriyor. Ankara, son yıllarda bölgesel gerilimlerin yönetilmesinde arabuluculuk ve diyalog kanallarının açık tutulması gibi işlevleri öne çıkardı. İran'ın füze kapasitesine ilişkin belirsizliğin sürmesi, bu tür diplomatik çabaların önemini artırıyor. Zira belirsizlik arttıkça yanlış hesaplama riski de artıyor. Yanlış hesaplama ise bölgesel bir tırmanmanın en olası tetikleyicisi. Bu nedenle, istihbarat tahminlerinin kamuoyuna yansıma biçimi bile, aslında bir güvenlik meselesi.

Son olarak, rakamların ötesine bakmayı öneren bir perspektif sunmak istiyorum. İran'ın elinde 1500 mü yoksa 2500 mü füze olduğu sorusu, tek başına ne savaşı ne barışı belirler. Belirleyici olan; bu kapasitenin hangi siyasi hedeflere yöneldiği, bölgesel aktörlerin bu kapasiteyi nasıl algıladığı ve karar vericilerin belirsizlik altında nasıl davrandığıdır. Basına yansıyan bilgiler, bu üç soruya da net yanıtlar sunmuyor. Sunduğu şey, bir aralık ve bu aralığın taşıdığı siyasi ağırlık. Bölgesel güvenlik analizinde asıl dikkat edilmesi gereken de bu ağırlığın kendisi; zira sayılar değişse de belirsizliğin yarattığı manevra alanı, görünüşe bakılırsa uzun süre daha masada kalacak.

Toplam 51 defa okunmuştur.

Kerem Aydıner diğer yazıları:

YORUM YAZ

Guvenlik kodu
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.