Dışişleri'nin İsrail'e tepkisi ve diplomasinin sınırları

Diplomaside kullanılan dil, çoğu zaman o ülkenin kendi kamuoyuna ve uluslararası kamuoyuna verdiği mesajın aynasıdır. Bu hafta Dışişleri Bakanlığı'nın İsrail Dışişleri Bakanlığı'nın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ı hedef alan açıklamalarına verdiği yanıt da tam olarak böyle bir aynaydı. Bakanlık, yazılı bir bildiri yayımlayarak İsrail tarafının ifadelerini sert biçimde eleştirdi. Basına yansıyan bilgilere göre açıklamada, İsrail Dışişleri Bakanlığı'nın Cumhurbaşkanı'na yönelik sözleri "alçakça ve hadsiz iftiralar" olarak nitelendirildi.

Bu tür açıklamaları okurken iki şeyi birbirinden ayırmak gerekiyor: olgular ve yorumlar. Olgu şu: Dışişleri Bakanlığı bir bildiri yayımladı ve bu bildiride belirli ifadeler kullanıldı. Yorum ise, bu ifadelerin ne anlama geldiği, hangi diplomatik ihtiyaca cevap verdiği ve ne gibi sonuçlar doğurabileceği üzerine düşünmektir. Elimizdeki bilgilere göre bildiride şu satırlar yer alıyor:

"İsrail Dışişleri Bakanlığının Sayın Cumhurbaşkanımıza yönelik alçakça ve hadsiz iftiraları, İsrailli yöneticilerin gerçekleri gizlemeye dönük nafile çabalarının yeni bir örneğini teşkil etmiştir."

Bu cümle, bir dış politika belgesinden çok, kamuoyuna dönük bir mevzi beyanı gibi duruyor. "Nafile çabalar" ifadesi, karşı tarafın söylemini ciddiye alınmaya değer bir argüman olarak görmediğinizi ilan etmenin diplomatik bir yoludur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Bir iddiayı reddetmek, o iddianın ne olduğunu kamuoyuna ayrıntılı biçimde anlatmayı gerektirir. Bildiride İsrail tarafının hangi sözlerine hangi gerekçeyle itiraz edildiği, basına yansıyan metinlerde ayrıntılı olarak yer almıyor. Bu, tepkinin gücünü azaltmaz; ama tartışmanın sağlıklı yürümesi için eksik kalan bir halkadır.

Bildirinin en dikkat çekici kısmı, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 11 Kasım'da COP31 Liderler Zirvesi'nin açılışında yaptığı konuşmaya yapılan atıf. Bakanlık, bu konuşmada İsrail'in uyguladığı politikalara dair eleştirilerin dünya gündemine taşındığını ve "insanlığın ortak vicdanında karşılık bulan duygu ve düşüncelerin" ifade edildiğini belirtiyor. Burada dikkat çeken şey, tepkinin yalnızca savunma değil, aynı zamanda bir meşruiyet iddiası taşıması. Yani Bakanlık, İsrail'in eleştirisini bir "iftira" olarak reddederken, Erdoğan'ın sözlerini uluslararası bir vicdan zeminine yerleştiriyor.

Bildiride yer alan diğer bölüm ise Türkiye'nin pozisyonunu netleştiriyor:

"Türkiye olarak, Filistinliler başta olmak üzere, İsrail'in saldırgan politikalarının hedefi olan tüm mazlumların yanında olmaya devam edeceğiz"

Bu cümle, klasik bir dış politika sürekliliği vurgusu. Filistin meselesi, Türkiye'nin son yıllardaki dış politika söyleminde merkezi bir yer tutuyor ve bu bildiri de o çizgiyi koruyor. Ancak burada hesap verebilirlik açısından sorulması gereken soru şu: Bu tür açıklamalar, sahada neyi değiştiriyor? Diplomatik tepkiler elbette önemli; kamuoyu oluşturma, müttefiklere mesaj verme ve uluslararası forumlarda pozisyon alma işlevi görüyor. Ama bir Meclis denetimi perspektifinden bakıldığında, bu tür bildirilerin ardından gelen somut adımların ne olduğu da aynı netlikte açıklanmayı hak ediyor.

Bu noktada, Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamasını bir bütün olarak okumakta fayda var. Metin, İsrail yönetiminin tutumunu eleştirirken, aynı zamanda Türkiye'nin Filistin halkına verdiği desteğin süreceğini duyuruyor. Basına yansıyan bilgilere göre bildiri, "Filistinliler başta olmak üzere, İsrail'in saldırgan politikalarının hedefi olan tüm mazlumların yanında olmaya devam edeceğiz" ifadesiyle sona eriyor. Bu, hem bir dayanışma beyanı hem de bir süreklilik taahhüdü.

Burada bir gazeteci olarak altını çizmek istediğim nokta, bu tür açıklamaların demokratik denetim açısından nasıl ele alınması gerektiği. Dış politika, doğası gereği kapalı kapılar ardında yürütülen bir alan. Ama demokratik bir hukuk devletinde, dış politika kararlarının da Meclis'in ve kamuoyunun bilgisine sunulması gerekir. Bir bakanlık bildirisinin sertliği, o bildirinin arkasındaki stratejinin ne kadar tartışıldığını göstermez. İsrail ile yaşanan bu tür gerilimlerde, atılan adımların, kurulan temasların ve izlenen stratejinin şeffaf biçimde açıklanması, hem kamuoyunun güvenini hem de kararların tutarlılığını güçlendirir.

Öte yandan, bu tür açıklamaların uluslararası hukuk zemininde de değerlendirilmesi gerekiyor. "İftira" ve "hadsizlik" gibi kavramlar, diplomatik dilde ağır suçlamalar. Bu tür suçlamaların yapıldığı bir ortamda, karşı tarafın hangi somut iddialar üzerinden hareket ettiğinin bilinmesi, kamuoyunun sağlıklı bir yargıya varması için elzem. Aksi halde, dış politika tartışması, karşılıklı sertlik yarışına dönüşme riski taşır. Bu da ne Türkiye'nin ne de bölgenin çıkarına hizmet eder.

Bildirinin bir diğer önemli yönü, Cumhurbaşkanı'nın COP31'deki konuşmasına yapılan vurgu. İklim zirvesi gibi çok taraflı bir platformda yapılan bir konuşmanın, ikili bir gerilimin parçası haline getirilmesi, Türkiye'nin uluslararası alandaki mesajını nasıl kurguladığını gösteriyor. Bakanlık, Erdoğan'ın sözlerini "insanlığın ortak vicdanı" çerçevesine yerleştirerek, İsrail'in eleştirisini yalnızca bir devletler arası tartışma değil, ahlaki bir zemin üzerinden yanıtlama stratejisi izliyor. Bu stratejinin ne kadar etkili olduğunu zaman gösterecek; ancak şu açık ki, söylem düzeyinde güçlü bir duruş sergileniyor.

Peki bu tabloda eksik olan ne? Bence eksik olan, açıklamanın ardından gelen sürecin nasıl işleyeceğine dair bir yol haritası. Dışişleri Bakanlığı'nın tepkisi, diplomatik teamüllere uygun bir yazılı bildiri. Ama bu bildirinin Birleşmiş Milletler platformlarında, ikili temaslarda veya bölgesel örgütlerde nasıl bir karşılık bulacağı, kamuoyunun bilgisine sunulmuyor. Oysa hesap verebilirlik, yalnızca tepki vermekle değil, o tepkinin sonuçlarını da izlemekle ilgili.

Bir başka açıdan, bu tür açıklamaların iç kamuoyundaki işlevine de bakmak gerekir. Dış politika, aynı zamanda iç siyasetin bir uzantısı. Sert bir bildiri, kamuoyunda belirli bir beklentiye cevap verir, hükümetin duruşunu netleştirir. Ama bu duruşun sürekliliği ve tutarlılığı, ancak şeffaf bir bilgi akışıyla sağlanabilir. İsrail ile yaşanan gerilimlerde, atılan her adımın Meclis'te ve kamuoyunda tartışılması, dış politikanın daha sağlam bir zemine oturmasına katkı sunar.

Son olarak, bu bildiriyi bir "kriz yönetimi" belgesi olarak değil, bir "pozisyon belgesi" olarak okumak gerekiyor. Dışişleri Bakanlığı, İsrail'in açıklamalarına sert bir dille karşılık verirken, Türkiye'nin Filistin meselesindeki tutumunu da yeniden teyit ediyor. Bu tutumun arkasında, yıllardır sürdürülen bir dış politika çizgisi var. Ancak bu çizginin etkinliği, yalnızca bildirilerin sertliğiyle değil, aynı zamanda diplomasinin diğer araçlarıyla ne kadar desteklendiğiyle ölçülür. Kamuoyunun beklediği, bu araçların da aynı netlikte açıklanması.

Diplomasi, sözcüklerle yürür ama sözcüklerin arkasında bir strateji olması gerekir. Bu bildiri, sözcüklerin güçlü olduğunu gösteriyor. Şimdi sıra, o sözcüklerin arkasındaki stratejinin de aynı açıklıkla görünür olmasında.