Kanuni’nin Istabur Seferi (1541)

1541 senesinde Kanuni Sultan Süleyman, Macaristan yönündeki dördüncü seferine çıktı. 1526’da Macar Kralı Layoş’un ordularını Mohaç Meydan Muharebesi’nde mağlup etmiş, 1529’da Erdel Prensi Yanoş Zapolya’yı Macar kralı ilan etmişti. O zamandan beri Macaristan bir “vassal krallık” statüsündeydi. Yani iç işlerinde bağımsız olsa da Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçasıydı. Bu gevşek idare sistemi, Osmanlı’nın ilk dönemlerinden beri sürdürdüğü “tedricen fetih yöntemlerinin” bir parçasıydı.

1530’ların sonunda Kral Zapolya büyük bir dilemmanın içine girmişti. Avusturya Arşidükü, İmparator Şarlken’in biraderi Ferdinand, müteveffa kral Layoş’un hemşiresiyle evliydi ve buna dayanarak Macar tahtının kendisine ait olduğunu iddia ediyordu. Osmanlı himayesindeki Macar Krallığı’nı devamlı taciz ediyor, İstanbul’daki elçileri vasıtasıyla da bu bölgenin, Zapolya’nın ödediği senelik haracı ödemek karşılığında kendisine verilmesini talep ediyordu. Zapolya bir noktada bu tacizlere dayanamayarak onunla gizli bir antlaşma yaptı ve kendi vefatından sonra tahtın Ferdinand’a kalmasını kabul etti.

Kralın bu kararının sebeplerinden biri de varissiz olmasıydı. Oysa Macar soyluları, Ferdinand boyunduruğuna girmemekte kararlıydılar. Dahası, bu antlaşmanın ortaya çıkması Süleyman’ı sinirlendirmişti. Hem kendi tebaasının hem de sultanın hışmından korkan Zapolya, çareyi Leh Kralı’nın kızı Isabella ile evlenmekte buldu. Şansı varmış ki kısa sürede bir oğulları oldu ve böylece Macar tahtı varisine kavuştu. Ancak Zapolya maalesef 1540’ta, oğlu daha küçücük bir bebekken mevta oldu ve Ferdinand fırsattan istifade, eski antlaşmayı da gerekçe göstererek Macaristan’ın başkenti Budin’i kuşattı. Sultan Süleyman için Macaristan yolları bir kez daha gözüktü. O bahar dokuzuncu seferine çıkan padişah daha yoldayken, öncü kuvvetleri Ferdinand’ın kuşatma ordusunu abluka altına alıp geri püskürttüler. Budin kurtulmuştu.

Süleyman Budin yakınlarına vardığında, bebek kral Jon Sigismund, sütannesi ve krala vekaleten şehri yöneten Piskopos Martinuzzi’yi otağında kabul etti. Ancak bu, aslında bir tür oyundu. Zira fırsattan istifade şehre giren Türk askerleri Budin’i dârülislâm ilan ettiler. Katedrali camiye çevrilen şehir, bundan böyle kendi adını taşıyan beylerbeyliğinin merkezi olacaktı. Yani Macaristan’ın büyük bölümü Osmanlı merkezî idare sistemine katılmıştı. Vassal krallık statüsü de böylece sona erdi. Macaristan’ın batısı hâlen Habsburglara tâbîydi. Erdel (Transilvanya) denilen bölge ise yarı bağımsız bir prenslik haline getirildi ve başına, Zapolya’nın daha kundaktaki varisi geçirildi ve annesinin naipliğinde burayı idare etmek üzere Martinuzzi ile beraber Budin’den Erdel’e gönderildi. Süleyman bu kararına bahane olarak veliahtın çok küçük olmasını gösterse de, asıl amacının buranın Avusturya’ya karşı askerî bir üsse çevrilmesi olduğu aşikârdır.

Neticede Budin Beylerbeyliği, daha sonra fethedilen şehir ve kalelerle daha da genişledi. 1552’de, bu sefer padişahın bizzat katılmadığı bir seferin sonucunda ona Temeşvar Beylerbeyliği eklenecekti. Macaristan’ın doğuda Osmanlı Budin’i, kuzeyde Erdel, batıda Habsburg bölgesinin bulunduğu bu parçalı statükosu 1680’lere kadar devam etti. Viyana bozgununu izleyen Kutsal İttifak Savaşları sonucunda ise “nazlı Budin” düşecek, bölge Habsburg egemenliğine girecek, Osmanlı’nın bir buçuk asırlık Macaristan egemenliği de böylece nihayet bulmuş olacaktı.

Kaynaklar:

Danışmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi II. Cilt: M. 1513–1573, H. 919–981. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1971.

Emecen, Feridun M. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi (1300–1600). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.

Setton, Kenneth M. The Papacy and the Levant (1204–1571). Vol. 3, The Sixteenth Century to the Reign of Julius III. Philadelphia: American Philosophical Society, 1984.