Sosyal Medyada Bir Hareketin Anatomisi: İrfan Can, Sergen Yalçın ve O Cepler

Bir futbol maçının sonucundan çok, sonrasında konuşulanlarla anıldığı bir hafta geçirdik. Fenerbahçe'nin Çorum FK'yı deplasmanda 5-0 yendiği maçta İrfan Can Kahveci iki gol attı, sarı-lacivertli formayla 200. maçına çıktı ve ceza sahası dışından kaydettiği gollerle takımının farklı galibiyetine katkı sağladı. Ama gündemin asıl maddesi bu değildi. Gündemin maddesi, 56. dakikada atılan ikinci golün ardından kameralara dönülerek yapılan bir hareketti. Basına yansıyan bilgilere göre bu hareket, Sergen Yalçın'ın sosyal medyada viral olan, ceplerini kontrol ettiği görüntüsünün taklidiydi. Ve hikâye tam da burada, yani sahanın içinde bitmesi gereken yerde değil, yorumların dünyasında başladı.

Olayın niye bu kadar konuşulduğunu anlamak için iki ayrı zaman katmanını üst üste koymak gerekiyor. Birincisi, İrfan Can'ın A Milli Takım'ın aday kadrosuna davet edilmemiş olması. İkincisi, bu davetsizliğin ardından gelen iki gollük bir performans ve o performansın sonuna eklenen simgesel bir jest. Sosyal medyada pek çok kişi bu iki veriyi birleştirip bir anlam haritası çizdi: "Bakın, formda olan adam kadroya alınmadı, o da cevabını böyle verdi." Bu yorum, doğrulanabilir bir olguya değil, bir çağrışıma dayanıyordu. Nitekim İrfan Can'ın maç sonu açıklamaları bu çağrışımı tersine çevirdi.

Futbolcunun kendi ifadesiyle gidelim: "Şu anda formda olduğumu düşünüyorum. Tabii davet gelmeyince üzüldüm, bu yalan değil. Bu maçtaki gol sevincinde Sergen Hoca ile alakalı hiçbir şey yapmadım. Sergen Hoca sevdiğim ve saydığım bir isim. Birebir tanıdığım bir isim. Sevinçle alakalı bir şey yok yani yanlış anlaşılmasın. Milli takım yeni hocamızla ilk maçına çıkacak inşallah başarılı olur. Milli bayraklı forma çok başka bir şey. Başarılar diliyorum hem hoca ve ekibine hem de futbolcu kardeşlerime..."

Burada dikkat çeken şey, iki farklı duygunun aynı paragrafta yan yana durması. Bir yanda kadroya alınmamanın yarattığı hayal kırıklığı kabul ediliyor, öbür yanda o hayal kırıklığının bir başkasına, yani Sergen Yalçın'a yönelik bir göndermeye dönüşmediği açıkça söyleniyor. İrfan Can, Yalçın'ı "sevdiğim ve saydığım bir isim" olarak tanımlıyor ve "Birebir tanıdığım bir isim" diye ekliyor. Yani ortada bir hesaplaşma değil, en azından futbolcunun kendi anlatısında, bir yanlış anlaşılma var.

Peki neden yanlış anlaşıldı? Çünkü sosyal medya, boşluğu doldurmayı seven bir mecra. Bir hareketin anlamı, o hareketi yapanın niyetinden bağımsız olarak, izleyicinin elindeki parçalarla kurduğu hikâyeye teslim oluyor. Elinizde "kadroya alınmadı" bilgisi, "iki gol attı" bilgisi ve "viral bir hareketi taklit etti" bilgisi varsa, üçünü birleştirip bir intikam anlatısı kurmak son derece kolay. Zor olan, o anlatıyı kurmadan beklemek. Bekleyip futbolcunun ağzından çıkacak cümleyi görmek. Basının bir kısmı beklemedi; maçın hemen ardından gelen haber metinlerinde hareketin "gönderme" olduğu yorumu başlıklara taşındı. Oysa aynı gün akşam saatlerinde yayımlanan açıklamalarla bu yorum, en azından iddia sahibinin kendi ağzından çürütülmüş oldu.

Bu tür durumlar bize medya okuryazarlığı açısından da bir şey söylüyor. Bir olayın ilk birkaç saatindeki haber akışı ile aynı olayın akşam saatlerindeki hâli arasında ciddi bir ton farkı oluşabiliyor. İlk metinlerde fiil "gönderme yaptı" biçiminde kuruluyor; sonraki metinlerde ise aynı fiil tırnak içine alınıp "yorumlandı" ifadesine dönüşüyor. Aradaki fark küçük görünüyor ama aslında büyük. Birincisi bir olguyu bildiriyor gibi yapıyor, ikincisi ise bir yorumu aktarıyor. İkinci türün tercih edilmesi, okurun zihninde futbolcunun niyeti hakkında kesin bir hüküm kurulmasının önüne geçiyor.

İrfan Can'ın açıklamasının bir başka kısmı da dikkate değer: "Uzun zamandır kendime dikkat ediyorum ve çalışıyorum. Bugünlerin geleceğini biliyorum ve daha iyi günler de gelecek. Çünkü hiçbir zaman vazgeçmeden çalışıyorum. İnsanlar istediği kadar eleştirsin ben kendi işime bakıyorum. İnşallah galibiyetlerle devam ederiz."

Bu cümleler, bir futbolcunun kariyer yönetimine dair oldukça olgun bir çerçeve çiziyor. "İnsanlar istediği kadar eleştirsin ben kendi işime bakıyorum" ifadesi, dışarıdan gelen gürültüye rağmen içsel bir disiplini koruma iddiası. Spor kamuoyunda sıkça rastladığımız "eleştiriye kapalı olma" refleksinden farklı bir yerde duruyor; eleştiriyi yok saymıyor, ondan bağımsız çalışmaya devam ettiğini söylüyor. Tabii ki bu, söylenenin doğruluğunu kanıtlamaz; ama bir sporcunun kendi performansına dair anlatısını nasıl kurduğunu göstermesi bakımından önemli.

Milli takım tarafına da değinelim. İrfan Can, kadroya çağrılmama konusundaki duygusunu saklamıyor ama bunu bir kırgınlık siyasetine dönüştürmüyor. Yeni teknik heyete ve takıma başarı dileğinde bulunuyor, milli formanın farklı bir yerde durduğunu söylüyor. Burada bir sporcunun bireysel hayal kırıklığı ile kolektif aidiyet arasında kurduğu dengeyi görüyoruz. Kamuoyu önünde bu dengeyi kurmak, göründüğü kadar kolay değil. Çünkü bir yanda "neden ben yokum" sorusunu sorma hakkı, öbür yanda o soruyu kişisel bir hesaplaşmaya çevirmeden takıma destek verme sorumluluğu var.

Maçın bir başka aktörü de Matteo Guendouzi. Orta saha oyuncusu, haftayı iki iyi neticeyle geçirdiklerini belirtiyor ve Emre Belözoğlu'nun takımın başına gelmesini değerlendiriyor: "Maça çıkmadan önce Emre Hoca ile birkaç antrenmana çıktık. Aslında bu iki, üç antrenmanda da onun bizden neler istediğini gayet iyi anladık. Oynatmayı düşündüğü oyunu bana göre sahaya iyi yansıttığımızı düşünüyorum. Nasıl atak yapmamız gerekiyor, nasıl defans yapmamız gerekiyor, bu konuları iyi bir şekilde anladık. Maçtan önce bize fazlasıyla tavsiyelerde bulundu, bize öz güven aşıladı, kendisi futbolculuk döneminde çok büyük bir oyuncuydu. Şimdi milli ara olacak ve bu arada çok iyi bir şekilde çalışacağız. Nasıl oynamamız gerektiğini ve nasıl bir oyun planı ortaya koymamız gerektiğini bana göre çok iyi biliyor Emre Hocamız. Dolayısıyla milli arada yapacağımız antrenmanlarla beraber başarılı sonuçlar almayı hedefliyoruz."

Guendouzi'nin anlatısı, teknik direktör değişikliğinin bir takım içinde nasıl hızlı bir şekilde karşılık bulabileceğine dair somut bir örnek sunuyor. "İki, üç antrenmanda onun bizden neler istediğini gayet iyi anladık" cümlesi, futbolun taktik boyutunun yanı sıra iletişim boyutuna da işaret ediyor. Belözoğlu'nun futbolculuk kariyerinin büyüklüğüne yapılan vurgu ise soyunma odasındaki otorite kurma sürecinin bir parçası olarak okunabilir. Bir teknik direktörün oyuncular üzerindeki etkisi yalnızca taktik tahtasındaki oklarla değil, aynı zamanda geçmiş kariyeriyle kurduğu saygı zeminiyle de ilgili.

Guendouzi'nin bir başka cümlesi de kayda değer: "Biz kaliteli bir ekibiz, kaliteli gruba sahibiz" Bu tür ifadeler, bir takımın kendi performansını nasıl çerçevelediğini göstermesi bakımından ilginç. "Kaliteli bir ekibiz" demek, bir yandan özgüveni yansıtırken öbür yandan da "daha çok çalışmak zorundayız" cümlesiyle dengeleniyor. Yani övgü ile öz eleştiri aynı nefeste söyleniyor. Futbol kamuoyunda sıkça gördüğümüz abartılı özgüven retoriğinden uzak, daha ölçülü bir dil.

Bütün bunların ortasında asıl meseleye dönelim. Bir futbolcu, attığı golden sonra yaptığı hareketin bir başkasına gönderme olmadığını söylüyor. Bu açıklamayı nasıl okumalıyız? İki seçenek var ve ikisi de mümkün. Birincisi, gerçekten ortada bir niyet yoktu; hareket sadece bir espriydi, sosyal medyada dolaşan bir görüntünün masum bir tekrarıydı. İkincisi, niyet vardı ama futbolcu bunu kamusal alanda reddetmeyi tercih etti. Bu ikinci ihtimali doğrulayacak hiçbir veri elimizde yok. Dolayısıyla bir köşe yazısının görevi, futbolcunun kendi beyanını olduğu gibi aktarmak ve spekülasyonu spekülasyon olarak bırakmaktır.

Ancak şunu da söylemek gerekiyor: Futbol artık yalnızca saha içinde oynanan bir oyun değil. Gol sevinçleri, sosyal medya gönderileri, basın toplantılarındaki mimikler, hepsi aynı anlatının parçaları hâline geldi. Bir oyuncunun attığı gol kadar, o golden sonra ne yaptığı da haber değeri taşıyor. Bu durum, futbolcuların üzerindeki anlam yükünü artırıyor. Her hareketin bir mesaj olarak okunabileceği bir ortamda, sadece sevinmek bile zorlaşıyor. İrfan Can'ın açıklamasındaki "yanlış anlaşılmasın" ifadesi, tam da bu ortamın ürünü. Bir futbolcu, artık sadece ne yaptığını değil, ne yapmadığını da açıklamak zorunda kalıyor.

Milli takımın yeni hocasıyla ilk maçına çıkacağı bir dönemde bu tür tartışmaların gölgesinde kalması ise ayrı bir talihsizlik. İrfan Can'ın formu, Fenerbahçe'nin 200. maçında iki golle taçlanan performansı, uzaktan en fazla gol atan futbolcu unvanını pekiştirmesi; bütün bunlar bir sporcunun kariyeri açısından olumlu başlıklar. Ama gündemin merkezine bir el hareketi oturdu. Bu, futbolun kendi mantığıyla kamuoyunun dikkat ekonomisi arasındaki mesafenin ne kadar açılabildiğini gösteriyor.

Emre Belözoğlu'nun takımın başına gelmesiyle Fenerbahçe'de yeni bir dönem başlıyor. Guendouzi'nin anlattığı kadarıyla oyuncular bu değişimi hızlı bir şekilde içselleştirmiş görünüyor. İrfan Can da açıklamasında teknik direktörlerin kendisinden istenen şeyleri yapmaya çalıştığını söylüyor; bu, bir oyuncunun taktik disipline uyum konusundaki tavrını gösteriyor. Yeni bir teknik heyetle kurulan ilişkinin ilk sinyalleri olumlu. Ama futbolun doğasında istikrar kadar istikrarsızlık da var; birkaç maçlık seriler, sezonun tamamı hakkında hüküm vermek için yeterli değil. İrfan Can'ın "İnşallah Emre hocamız ile beraber böyle seriler yakalarız" temennisi de zaten bir temenni olarak kalıyor.

Geriye şu soru kalıyor: Bir futbolcunun niyeti ile kamuoyunun okuması arasındaki fark, kimin sorunu? Futbolcunun mu, medyanın mı, yoksa hepimizin mi? Cevap büyük ölçüde üçüncüsünde saklı. Çünkü bir hareketi anlamlandırırken elimizdeki en sağlam veri, o hareketi yapanın kendi açıklamasıdır. Bunu görmezden gelip daha çarpıcı olan anlatıyı seçmek, haberin değil yorumun alanına girmek demek. İrfan Can'ın açıklaması ortada; isteyen inanır, isteyen şüpheyle yaklaşır. Ama en azından artık bir cevap var. Ve o cevabın satır aralarında, bir sporcunun hem kariyerini hem de itibarını korumaya çalışırken verdiği mücadelenin izlerini görmek mümkün.

Çorum'da atılan iki gol, bir 200. maç ve bir el hareketi. Hepsi aynı akşamın içinde. Futbolun güzelliği de burada: Bir yanda sahanın içindeki emek, öbür yanda sahanın dışındaki gürültü. İkisi birbirine karıştığında ortaya çıkan tabloyu okumak ise artık futbol izleyicisinin değil, aynı zamanda dikkatli bir kamuoyunun işi.