Meclis sandığında yeni usul, eski soru: Denetim kimin
Bir seçim kuralı değiştiğinde ilk bakılacak yer, o kuralın kimin işine yaradığıdır. Belediye Meclisi Çalışma Yönetmeliği'nde yapılan değişiklik, 20 Kasım 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nca hazırlanan düzenleme, belediye başkanlığı ya da başkan vekilliğinin herhangi bir nedenle boşalması hâlinde meclisin yapacağı seçimin usul ve esaslarını yeniden çiziyor. Basına yansıyan bilgilere göre yönetmeliğe eklenen 19/A maddesi bu seçimlerin çerçevesini belirliyor.
Konu ilk bakışta teknik bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa belediye başkanının ya da vekilinin koltuğunun boşaldığı bir anda, o koltukğa kimin oturacağına karar veren usul, doğrudan doğruya siyasi bir meseledir. Bu yüzden oy pusulasının biçimi, mührün nereye basılacağı, sandığın rengi ve gözlemcinin ne yapacağı, kulağa bürokratik geldiği ölçüde ciddiye alınması gereken ayrıntılardır.
Yeni düzenlemenin en görünür yeniliği oy verme yönteminde. Meclis üyeleri artık destekledikleri adayın ismini elle yazmayacak. Adayların ad ve soyadlarının alfabetik sırayla yer aldığı birleşik oy pusulası kullanılacak; üye, tercih ettiği adayın alanına tercih mührünü basacak. Pusula zarfa konacak, zarf şeffaf sandığa atılacak. Basına yansıyan değerlendirmelerde, ismin yanlış yazılmasından kaynaklanan geçersiz oy sorunlarının bu yolla azaltılmasının amaçlandığı belirtiliyor. Bu, kağıt üzerinde makul bir gerekçe. Elle yazılan isimlerin okunamaması ya da farklı yorumlanması, dar bir meclis çoğunluğunun belirlediği bir koltuğun kaderini bir el yazısına bağlayabiliyordu.
Yine de mührün kendisi yeni bir tartışma kapısı aralıyor. Yönetmelik, başkanlık divanının mührünü taşımayan pusulaları, üzerinde tanıtıcı işaret bulunanları ve birden fazla adaya tercih mührü basılanları geçersiz sayıyor. Buna karşılık kağıdın üretiminden ya da basımından kaynaklanan leke, kırışıklık ve basım hataları, tanıtıcı işaret niteliğinde olmadıkça geçersizlik nedeni sayılmıyor. Tercih mührünün adayın alanını ayıran çizgilerin dışına taşması da hangi adayın tercih edildiği açıkça anlaşılıyorsa oyun geçerliliğini etkilemiyor. Bu son iki hüküm, iyi niyetli seçmeni koruma yönünde atılmış adımlar olarak okunabilir. Ama sınırın nerede çizileceği, yani bir lekenin "tanıtıcı işaret" sayılıp sayılmayacağı, kararı veren divanın takdirine kalıyor. Takdirin geniş olduğu yerde, denetimin de görünür olması gerekir.
İşte tam bu noktada düzenlemenin gözlemci uygulaması önem kazanıyor. Talep edilmesi hâlinde her siyasi parti grubu ile bağımsız üyeler adına birer kişi gözlemci olarak görev alabilecek. Gözlemciler itiraz, öneri ve tekliflerini başkanlık divanına iletebilecek; divan karar vermeden önce bu görüşleri dinleyecek ve tutanağa geçirecek. Bu hüküm, seçimin yalnızca çoğunluğun değil, azınlığın da gözü önünde yapılması ilkesine hizmet ediyor. Ancak dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı var: gözlemci, karar mercii değil. Görüşünü söyler, tutanağa geçer, ama son sözü divan söyler. Dolayısıyla gözlemci uygulamasının gerçek bir güvenceye dönüşüp dönüşmeyeceği, büyük ölçüde divanın bu görüşleri ne kadar ciddiye alacağına ve tutanakların ne kadar erişilebilir olacağına bağlı.
Adaylık sürecinde de önemli bir kural getirilmiş. Belediye başkanlığı ya da başkan vekilliği seçimine aday olmak isteyen meclis üyeleri ile aday göstermek isteyen siyasi parti grupları, başvurularını oylama toplantısının ilk birleşiminin ilk oturumunda meclis başkanlık divanına bildirecek. İlk oturumun ardından yeni adaylık başvurusu yapılamayacak; ancak adaylar her oylama oturumu öncesinde adaylıktan çekilebilecek. Aday isimleri oylama başlamadan önce meclise duyurulacak ve tutanağa geçirilecek. Bu düzenleme, adaylık sürecine bir netlik kazandırıyor; "son anda aday çıkarma" gibi taktik hamlelerin önünü kesmeyi hedefliyor. Yine de ilk oturumun nasıl yönetileceği, divanın oluşumu ve başvuruların kayda geçirilmesi gibi aşamalar, sürecin şeffaflığını belirleyecek asıl eşikler olarak duruyor.
Seçimin gizliliği konusunda da somut kurallar var. Oy pusulaları başkanlık divanınca yeterli sayıda bastırılacak ve oylamadan önce arka yüzleri mühürlenecek. En az iki kapalı oy verme kabini hazırlanacak; sandık mecliste herkesin rahatlıkla görebileceği bir alanda bulundurulacak. Seçimde aday olan meclis üyeleri oy kullanabilecek, ama seçimin yapıldığı oturumları yönetemeyecek ve başkanlık divanında görev alamayacak. Bu son hüküm, "kendi seçimini yönetme" gibi bir çelişkinin önüne geçmesi bakımından önemli. Bir başka deyişle, aday sandığa oyunu atacak ama sandığın başına geçemeyecek.
Bütün bunlar bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo şu: Düzenleme, belediye meclisindeki seçimleri daha öngörülebilir ve daha denetlenebilir kılma iddiası taşıyor. Şeffaf sandık, tercih mührü, kapalı kabin, gözlemci ve tutanak zinciri; bunların her biri, seçimin meşruiyetini güçlendirecek araçlar olarak tasarlanmış. Ancak kuralların varlığı ile kuralların işlemesi aynı şey değil. Bir seçim, sandığın şeffaflığı kadar, o sandığın başındaki iradenin tarafsızlığıyla da ölçülür. Gözlemcinin görüşünün tutanağa geçmesi güzel; peki o tutanaklar kamuoyunun erişimine ne ölçüde açık olacak? Divanın takdir yetkisi, itirazların gerekçeli biçimde karşılanmasıyla dengelenecek mi? Bu soruların yanıtları yönetmelik metninde değil, uygulamada aranacak.
Bir başka deyişle, yeni usul meclis içi demokrasinin araçlarını zenginleştiriyor; fakat araçların etkisi, onları kullananların niyetine ve denetimin gerçekliğine bağlı. Belediye başkanlığı ya da vekilliği gibi kritik bir koltuğun boşalması hâlinde yapılacak seçim, dar bir salonun içinde ama geniş bir kamu ilgisinin ortasında gerçekleşiyor. Bu yüzden seçim sürecinin her aşamasının, sadece meclis tutanaklarında değil, kamuoyunun gözü önünde de izlenebilir olması gerekiyor. Şeffaf sandık, ancak şeffaf bir süreçle anlam kazanır. Tercih mührü, ancak tercihin neden geçersiz sayıldığının açıkça gerekçelendirildiği bir düzende güven verir.
Kuralların değişmesi, siyasetin kendiliğinden düzelmesi anlamına gelmiyor. Ama kuralların hesap verebilirlik yönünde değişmesi, doğru yönde atılmış bir adım olarak kayda geçmeli. Şimdi asıl mesele, bu adımın sahada karşılığını görmek: Adaylık başvurularının ilk oturumla sınırlanması, divanın takdirinin keyfiliğe dönüşmemesi, gözlemcilerin gerçekten dinlenmesi ve tutanakların açık olması. Meclis koltuklarının kaderi, bu ayrıntılarda saklı. Sandığın şeffaflığı, ancak sürecin şeffaflığıyla tamamlanırsa bir anlam taşır; aksi hâlde yeni usul, eski alışkanlıkların yeni bir kılıfı olarak kalır.









YORUM YAZ
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.