Fon Soruşturmasında Denetim Genişliyor: Ne Anlatıyor?

Bir ülkenin sermaye piyasasında güven, soyut bir kavram değildir. Sabah kalktığınızda hesabınızdaki paranın yerinde durduğunu bilmekle ilgilidir. Bu güven sarsıldığında, hasar yalnızca doğrudan etkilenenlerle sınırlı kalmaz; piyasanın bütününe, hatta tasarruf eden herkesin geleceğe bakışına yayılır. Geçtiğimiz haftalarda kamuoyunda "fon soruşturması" olarak bilinen süreç, tam da bu güven meselesinin merkezinde duruyor. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın basına yansıyan açıklamaları, hem sorunun büyüklüğünü hem de devletin hangi araçlarla müdahale ettiğini anlamamıza yardımcı oluyor.

Yılmaz, geçtiğimiz hafta Meclis Genel Kurulu'nu bilgilendiren bir konuşma yaptığını ve süreci kapsamlı biçimde özetlemeye çalıştığını belirtiyor. Anlattığı çerçevenin ilk halkası, son bir yıl içinde atılan düzenleyici adımlar. Bunların başında Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yayımlanan fon rehberi geliyor. Yılmaz'a göre bu rehberle birlikte yeni kurallar ve yeni kaideler devreye girdi, şeffaflık artırıldı. Amaç, daha güven veren bir piyasa yapısı oluşturmak. Burada altı çizilmesi gereken bir nokta var: Düzenleme, yalnızca kötü niyetli aktörleri değil, kurala uyanları da koruyan bir çerçeve iddiası taşıyor. Yılmaz da bu adımı "şartlara uyan fonlar ve finansal enstrümanlar için çok olumlu" diye nitelendiriyor.

Düzenlemenin beklenmedik bir yan etkisi oldu: Sorunlu yapılar görünür hâle geldi. Yılmaz'ın ifadesiyle, "Bu kurallarla birlikte sorunlu olan fonlar da açığa çıkmış oldular." Yani şeffaflık arttıkça, örtülü kalan sorunlar da ortaya döküldü. Burada devletin refleksi hızlı oldu. Fon piyasasının belirli bir alanında yaşanan hadisenin genele sirayet etmemesi, genel yapıya zarar vermemesi için tasfiye kararları alındı. Yılmaz'ın kullandığı benzetme oldukça çarpıcı: Vücutta hastalıklı bir yapıyı, vücuda zarar vermeden çıkarmak. Bu çerçevede sorunlu fonlar "karantinaya alındı" olarak tanımlanıyor.

Sayılar, tablonun ölçeğini göstermesi bakımından önemli. Basına yansıyan açıklamalara göre 7 şirket ve 131 fona tedbir getirilmiş, tasfiye kararı alınmış durumda. Yılmaz, sorunlu fonların toplam fonların yüzde 4,6'sını oluşturduğunu söylüyor. Bu oran, iki farklı okumaya açık. Bir yandan sorunun piyasanın geneline göre sınırlı kaldığını gösteriyor; diğer yandan etkilenen yatırımcı sayısı düşünüldüğünde, o "sınırlı" alanın içinde ciddi bir mağduriyet birikimi olduğunu ortaya koyuyor. Nitekim Yılmaz, olağan şartlarda tasfiye edilen üç fonla birlikte 46 bin kişinin bu sürece girdiğini belirtiyor. A1 Capital, Bulls ve Pardus'un olağan şartlarda tasfiye edildiğini aktarıyor. Yedi şirketten üçü ayrılmış, dört şirket kalmış.

Mağduriyetin boyutunu anlamak için Atlas'a ilişkin verilen rakam ayrı bir yerde duruyor. Yılmaz, Atlas'la alakalı görüşmelerin yapıldığını ve bu işten olumsuz etkilenen 58 bin kişi bulunduğunu söylüyor. Yani tek bir yapı üzerinden on binlerce haneye dokunan bir etki söz konusu. Bu, meselenin yalnızca finans çevrelerini ilgilendiren teknik bir sorun olmadığını; dar gelirli, orta gelirli, birikimini değerlendirmeye çalışan geniş bir kesimi ilgilendirdiğini gösteriyor.

Peki bu mağduriyet nasıl giderilecek? Burada Yılmaz'ın altını kalın çizdiği bir sınır var: "Ne olağan tasfiyede ne olağanüstü tasfiyede kamu kaynaklarının kullanılması söz konusu değil" ifadesini kullanıyor. Yani ne olağan ne olağanüstü tasfiye sürecinde kamu kaynakları devreye girmeyecek. Bu tercih, kamu maliyesi açısından anlaşılır bir tutum. Ancak aynı zamanda şu soruyu da beraberinde getiriyor: Kamu kaynağı kullanılmayacaksa, mağduriyetin telafisi hangi mekanizmalarla sağlanacak? Yılmaz, olağanüstü tasfiyede 1 milyon liraya kadar ara ödeme yapılacağını belirtiyor ve "büyük bir kitle burada" diyor. Bu ara ödeme, sürecin en kritik başlıklarından biri olarak öne çıkıyor. Zira insanların günlük hayatını sürdürebilmesi, paranın tamamına değil, bir kısmına zamanında ulaşabilmesine bağlı olabilir.

Denetim tarafında ise kapsam genişliyor. Yılmaz'ın aktardığına göre çok yüksek fahiş getiriler elde etmiş veya hukuka aykırı işlemlerle haksız kazanç sağlamış kişilerle ilgili soruşturma ve incelemeler sürüyor. Şu anda 15 civarında denetmen ve müfettiş ile Devlet Denetleme Kurulu, bütün ilgili kurumları kapsayacak şekilde sahada çalışmaya başlamış durumda. Yılmaz, idari yönden sürecin "geniş imkanlarla çok güçlü bir şekilde" denetlendiğini ifade ediyor. Adli sürecin de başladığını ve yürüdüğünü ekliyor.

Bu noktada bir ayrıntı dikkat çekiyor: Yılmaz, yurtdışına kaçan birini hatırlamadığını söylüyor. Bu ifade, kamuoyunda dolaşan bazı anlatılara karşı temkinli bir çerçeve çiziyor. Ancak soruşturmanın henüz başında olduğumuzu, incelemelerin sürdüğünü ve tablonun zamanla netleşeceğini unutmamak gerekiyor. Hukuki süreçlerin sonucu, ancak yetkili mercilerin kararlarıyla kesinlik kazanır.

Gelecek açısından en çok merak edilen başlıklardan biri, olağanüstü tasfiyeye ilişkin kararların Meclis'ten geçip geçmeyeceği. Yılmaz, bu kararlar geçerse yatırımcı sayısının muhtemelen 100 binin altına düşeceğini söylüyor. Burada "muhtemelen" ifadesi önemli; kesinleşmiş bir sonuç değil, bir öngörü paylaşılıyor. Yatırımcı sayısındaki bu olası azalma, sürecin piyasa üzerindeki etkisini göstermesi bakımından takip edilmesi gereken bir gösterge.

Bütün bunların ışığında, fon soruşturması aslında birkaç katmanlı bir mesele. Birinci katman, düzenleyici çerçevenin güçlendirilmesi ve şeffaflığın artırılması. İkinci katman, sorunlu yapıların ayıklanması ve piyasanın geri kalanının korunması. Üçüncü katman ise mağdur yatırımcının ne olacağı. İlk iki katmanda atılan adımlar kamuoyuna daha görünür biçimde yansıyor; üçüncü katman ise sabır ve takip gerektiriyor. Çünkü tasfiye süreçleri, ara ödemeler ve hukuki aşamalar zaman alan işler. Bu süreçte en çok ihtiyaç duyulan şey, açıklık ve öngörülebilirlik. İnsanların "param ne oldu, ne zaman elime geçecek" sorusuna net yanıt alabilmesi, en az alınan kararlar kadar kıymetli.

Öte yandan bu olay, tasarruf sahibi için de bir ders içeriyor. Yüksek getiri vaadi her zaman yüksek risk anlamına gelir; bunun tersi doğru olsa bile, olağanüstü yüksek getiri genellikle olağan dışı bir mekanizmanın işaretidir. Denetimin güçlenmesi, şeffaflığın artması ve kuralların netleşmesi, uzun vadede bu tür sürprizlerin önünü kesmenin en sağlam yolu olarak görünüyor. Ancak düzenleme ne kadar iyi olursa olsun, denetimin sahada etkin biçimde işlemesi ve sürecin sonuna kadar takip edilmesi şart. Aksi hâlde kurallar kâğıt üzerinde kalır, güven yeniden sarsılır.

Şimdi gözler, soruşturmanın seyrinde ve Meclis'e gelecek olası düzenlemelerde. Kamu kaynağı kullanılmadan, mağduriyetin nasıl giderileceği ve piyasa güveninin nasıl yeniden tesis edileceği, önümüzdeki dönemin en belirleyici soruları olacak.