Bin yıllık içeceğin şaşırtan hikâyesi! Kaşgarlı Mahmud'un eserinde de geçiyor!

Türk mutfağının en tanınan içeceklerinden ayranın geçmişinin, milattan sonra 552-745 yılları arasında hüküm süren Göktürkler dönemine kadar uzandığı düşünülüyor. Bazı kaynaklarda ayranın, ekşiyen yoğurdun tadını hafifletmek amacıyla su eklenmesi sonucunda tesadüfen ortaya çıktığı aktarılıyor.

Atatürk Orman Çiftliği’nin internet sitesinde yer alan bilgilere göre ayran sözcüğü, ilk kez Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda yazdığı Divan-ı Lugat-it Türk eserinde geçiyor. Eserde kelime, “sütten elde edilen içecek” şeklinde tarif ediliyor.

Ayranın adının bu eserde yer alması, içeceğin en azından yaklaşık bin yıldır yazılı kaynaklarda bulunduğunu gösteriyor. 1200’lü yıllarda Orta Asya’yı gezen Avrupalı seyyah Guillaume de Rubruck’un anlatılarında da bölgede tüketilen ayran benzeri süt ürünlerinden söz edilmesi, bu içeceğin bölgedeki köklü geçmişine işaret ediyor.

Ayran günümüzde en çok Türkiye’de tüketiliyor. Bunun yanı sıra Ermenistan, Azerbaycan, İran, Bulgaristan, bazı Balkan ülkeleri ile Orta Doğu ve Orta Asya ülkelerinde de ayran ve benzeri içecekler tüketiliyor.

AYRAN KELİMESİNİN KÖKENİ TAM OLARAK BİLİNMİYOR

Ayran sözcüğünün nereden geldiğine ilişkin kesin bir bilgi bulunmuyor. Öne sürülen görüşlerden birine göre kelime, Eski Türkçedeki “ayır-/adır-” fiiliyle bağlantılı olabilir. “Ayırmak” anlamıyla ilişkilendirilen bu açıklama, ayranın sütten ayrılan bir ürün olmasıyla ilişkilendiriliyor.

Bir başka görüşte ise ayran kelimesinin Eski Türkçede “beyaz” anlamına gelen “ürüŋ” sözcüğüyle bağlantılı olabileceği belirtiliyor. Ancak kelimenin kökenine ilişkin bu açıklamalar kesinleşmiş değil.

AYRANIN SAĞLIĞA FAYDALARI NELER?

Yoğurt bazlı bir içecek olan ayran, içerdiği protein, kalsiyum, fosfor ve çeşitli vitamin ve minerallerle beslenmede yer buluyor. Canlı kültür içeren yoğurtlardan hazırlanan ayran, bağırsak florasını desteklemeye ve sindirime yardımcı olabiliyor.

Protein içeriği kasların korunmasına ve günlük protein ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlarken, kalsiyum ve fosfor kemik ve diş sağlığının desteklenmesinde rol oynuyor. Ayranın yüksek su içeriği de günlük sıvı alımına katkıda bulunabiliyor.

Ayranda bulunan sodyum, potasyum ve diğer mineraller, terleme sonrasında kaybedilen bazı elektrolitlerin yerine konmasına yardımcı olabiliyor. Protein içeriği tokluk hissini destekleyebilirken, B grubu vitaminleri de normal enerji metabolizmasında görev alıyor.

İlave şeker içermeyen ayran, şekerli içecekler yerine tercih edilebilecek besleyici bir seçenek olarak öne çıkıyor. Ancak ayranın tuz oranına dikkat etmek gerekiyor. Fazla tuzlu ayran tüketimi, günlük sodyum alımını artırabilir. Bu nedenle tuz tüketimini sınırlamak isteyenlerin az tuzlu ya da tuzsuz ayranı tercih etmesi daha uygun olabilir.

EVDE AYRAN NASIL YAPILIR?

Evde ayran hazırlamak için yoğurt, su ve isteğe bağlı olarak tuz yeterli oluyor. İlk olarak yoğurt derin bir kaba alınarak pürüzsüz bir kıvam elde edilene kadar çırpılıyor. Ardından soğuk su, istenirse bir miktar maden suyu da eklenerek karıştırma işlemine devam ediliyor.

İsteğe göre tuz ilave edildikten sonra karışım 1-2 dakika daha çırpılıyor. Daha köpüklü bir ayran elde etmek isteyenler ise blender veya el mikserini kısa süre yüksek hızda çalıştırabiliyor.