Yapay İnsan DNA'sı Projesi: Bilinenler ve Tartışmalar

Uzun süredir etik tartışmalarına neden olan insan yaşamının temel yapı taşlarını sıfırdan üretmeyi hedefleyen ve dünyada bir ilk olan "Sentetik İnsan Kalıtımı Projesi" hayata geçiyor.

İnsan yaşamının temel bloklarını sıfırdan üretmeyi amaçlayan, uzun süredir etik tartışmalara yol açan "Sentetik İnsan Kalıtımı Projesi" hayata geçiyor. Dünyada bir ilk olma özelliği taşıyan ve insan DNA'sı üretmeyi hedefleyen bu proje, tasarlanmış bebekler ve gelecek nesillerde öngörülemeyen değişimlere yol açabileceği endişesiyle bugüne kadar bir tabu olarak görülüyordu.

Ancak bugün, dünyanın en büyük tıp yardım kuruluşu Wellcome Trust, projenin başlatılması için gerekli olan 10 milyon sterlinlik fonu sağladı. Kuruluş, tedavisi bulunamayan birçok hastalığa çözüm olacağını umduğu projenin zarardan çok yarar getireceğini savunuyor.

"BIYOLOJIDE ÇOK BÜYÜK BIR ATILIM"

Projenin bir parçası olan Cambridge'deki MRC Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'ndan Dr. Julian Sale, bu araştırmanın "biyolojide çok büyük bir atılım" olduğunu belirtiyor. Sale, projenin sınır tanımadığını ve insanların yaşlandıkça daha sağlıklı yaşamalarına yol açacak tedavilerin inceleneceğini ifade ediyor:

"Bu yaklaşımı hastalığa karşı dirençli hücreler üretmek, karaciğer ve kalp gibi zarar görmüş organları ve hatta bağışıklık sistemini yenilemek için kullanacağız."

ETIK KAYGILAR VE OLASI KÖTÜYE KULLANIMLAR

Ancak proje, modifiye edilmiş veya yapay şekilde geliştirilmiş insanlar yaratmaya çalışan etik olmayan araştırmacılara yolu açmasından korkan eleştirmenler tarafından da yakından takip ediliyor. Beyond GM kampanya grubundan Dr. Pat Thomas, "Bütün bilim insanlarının iyi niyetli olduğuna inanmak isteriz ancak bilim zarar vermek de savaşmak için de kullanılabiliyor" diyerek endişelerini dile getiriyor.

SENTETIK İNSAN KALITIMI PROJESI: DNA'YI OKUMAKTAN ÜRETMEYE

İnsan Kalıtım Projesi'nin 25. yıldönümünde BBC'ye konuşan bilim insanları, bu ilk projenin insan DNA'sındaki molekülleri haritalandırdığını ve yeni projenin Wellcome Trust'tan fon aldığını belirtiyor. Vücudumuzdaki her bir hücrenin, vücudun genetik bilgilerini içeren DNA molekülü içerdiğini ve DNA'nın A, G, C ve T adı verilen dört küçük bloktan oluştuğunu hatırlattılar.

Sentetik İnsan Kalıtımı Projesi adı verilen yeni çalışma, ilk projeyi büyük bir adım ileri taşıyor. Araştırmacılar artık sadece DNA'nın molekülünü okumakla kalmayacak, aynı zamanda bazı parçalarını üretebilecek ve hatta belki bir gün tümünü üretip sıfırdan bir canlı oluşturabilecekler.

HEDEF: DAHA ETKILI TEDAVILER VE DNA'NIN ANLAŞILMASI

Bilim insanlarının ilk amacı, insan DNA'sının daha büyük bloklarını üretmek ve sonunda sentetik bir insan kromozomu yaratmak olacak. Bunların, gelişimimizi, tedavimizi ve bağışıklığımızı yönlendirebilecek genleri taşıyacağı ve üzerlerinde yapılacak çalışmalarla genlerimizin ve DNA'mızın bedenlerimizi nasıl yönettiğinin incelenebileceği belirtiliyor.

Wellcome Sanger Enstitüsü'nden Prof. Matthew Hurles, birçok hastalığın gen dizilimindeki hatalardan kaynaklandığını belirterek, bu araştırmaların daha etkili tedavi yöntemlerinin bulunmasını sağlayabileceğini ifade ediyor: "Sıfırdan DNA üretmek bizlere DNA'nın nasıl çalıştığını ve yeni teorileri deneme fırsatı verecek. Bunu şu an sadece yaşayan organizmalardaki DNA'ların üzerinde oynama yaparak görebiliyoruz."

ETIK SINIRLAR VE GELECEK KONTROLÜ

Bu projenin çalışmaları şimdilik test tüplerinde ve kaplarında olacak ve bu aşamada sentetik bir yaşam yaratma girişimi olmayacak. Ancak teknoloji, bilim insanlarına insanların yaşayan organizmalar üzerinde tahmin edilemez ölçüde bir kontrol sağlıyor.

Proje her ne kadar tıbbi yarar sağlamayı amaçlasa da, etik dışı bilim insanlarının teknolojiyi kötüye kullanma ihtimalini önleyecek hiçbir şey yok. Edinburgh Üniversitesi'nden Prof. Bill Earnshaw, bu bilim insanlarının biyolojik silah üretmeye veya insan DNA'sı taşıyan yaratıklar üretmeye çalışabileceğini öne sürüyor. Yapay insan kromozomu üretecek bir yöntem tasarlayan Earnshaw, "Gen konusunda cin şişeden çıktı" diyerek endişelerini dile getiriyor: "Şimdi bir dizi kısıtlayıcı tedbir koyabiliriz fakat uygun makinelere sahip bir kurum sentetik olarak bir şey yaratmak isterse, kimsenin onları durdurabileceğini sanmıyorum."

Thomas da, bu alanda kullanılan teknolojinin, çeşitli hastalıkların tedavisi üzerinde çalışan sağlık kuruluşları tarafından ticarileştirilebileceğini vurguluyor ve "Eğer sentetik vücut parçaları ve hatta sentetik insanlar üretebilirsek o insanlar kime ait olacak? Bu insanların içeriğindeki verilere kim sahip olacak?" gibi önemli etik soruları gündeme getiriyor.

SORUMLU GELIŞIM İÇIN SOSYAL BILIM PROJESI

Teknolojinin potansiyel kötü niyetli kullanımını hesaba katarak, Wellcome Trust'ın neden bu projeye fon vermeyi kabul ettiği sorulduğunda, fona izin veren Dr. Tom Collins, kararın kolay alınmadığını belirtiyor: "Kendimize, harekete geçmemenin maliyeti ne olur, diye sorduk. Bu teknoloji bir gün elbet geliştirilecek. Bunu şimdi yaparak en azından daha sorumlu bir şekilde ilerlemeye ve etik sorunlara karşı dik durabilmeye çalışabiliriz."

Projeyle eş zamanlı olarak bir sosyal bilim projesi de yürütülecek. Kent Üniversitesi'nden sosyolog Prof. Joy Zhang liderliğindeki bu sosyal bilim projesinin hedefi, "Uzmanların, sosyal bilimcilerin ve özellikle kamunun bu teknolojiyi ve bunun kendilerine sağlayacağı faydalar hakkında ne düşündüğünü, projeyle ilgili sorularını ve kaygılarını anlamak" olarak açıklandı.