Sırbistan ve Kosova normalleşme müzakereleri

Prof. Dr. İrfan Kaya Ülger, 18 Mart'ta Sırbistan ve Kosova içinde gerçekleşen normalleşme müzakerelerine dair genel bir değerlendirmeyi AA Analiz için kaleme aldı.

18 Mart 2023'te Sırbistan ve Kosova liderleri hangi amaçla bir araya geldi? Kosova ile Sırbistan arasındaki 18 Mart 2023'te meydana getirilen normalleşme müzakerelerinin amacı tarafların birbirlerini tanımalarını sağlamaktı. Avrupa Birliği (AB) öncülüğünde süregelen müzakereler esas itibarıyla 2011'de süregelen Belgrad-Priştine Diyaloğu'nun güçlendirilmesini amaçlıyor. Ancak Sırbistan'ın Kosova'yı tanıma mevzusunda adım atmaya hazır olmadığı bu toplantı vesilesiyle bir kez daha tescil edildi.

Örneğin, Ohri'de müzakereler başlamadan ilkin Belgrad'da tertiplenen protesto gösterilerine on binlerce şahıs katıldı. Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vucic, basın gösterim organlarına yapmış olduğu açıklamalarla Sırp kamuoyunu teskin etmeye çalıştı. Vucic'in bu açıklamalarında, Sırbistan'ın, ne hukuken ne de fiilen Kosova'yı tanıma yönünde bir adım atmayacağı görülüyor.

Esasen mekik diplomasisi aşamasında Sırbistan'ın Kosova'yı tanımayacağı ortaya çıkmış olduğu için AB, tarafların birbirlerinin toprak bütünlüklerine, bağımsızlıklarına ve egemenliklerine zarar verecek eylemlerden kaçınmaları benzer biçimde tanınmanın türevi olarak kabul edilebilecek hususlar üstünde yoğunlaştı.

Sırbistan'ın Kosova hassasiyeti esas itibarıyla bu ülkenin bağımsızlığını tanımamasından kaynaklanıyor. Kosova, 17 Şubat 2008'de eski Finlandiya Cumhurbaşkanı Martti Ahtisaari tarafınca hazırlanan plan esas alınarak bağımsızlık kazanmıştır. Planda, bağımsız Kosova'nın statüsü bağlayıcı karakter taşıyan 3 temele dayandırıldı. Bunların birincisinde Kosova'nın Sırbistan'ın parçası olarak kalamayacağı ve tek çıkış yolunun bağımsızlık olduğu kaydedildi. Planın öteki 2 temeli olarak da bağımsız Kosova devleti topraklarının bölünemeyeceği ifade edildi ve Kosova'nın bir başka devletle birleşmesi de yasaklandı. Sırbistan, halen Kosova'nın kendisinin bir parçası olduğu görüşünde ısrar ediyor ve Kosova sınırları içinde bilhassa Kuzey Mitrovica, Kosova Polje ve Gracanica bölgelerinde yaşayan Sırp azınlığın koruyuculuğuna soyunuyor.

Toplantıda uzlaşı sağlanan ve çözümsüz kalan mevzular nedir? Kuzey Makedonya'nın Ohri kentinde Sırbistan ve Kosova heyetleri içinde 12 saat devam eden müzakerelerin peşinden alınan kararlar AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi ve Komisyon Başkan Yardımcısı Josep Borrell tarafınca açıklandı.

Açıklamaya nazaran, görüşmede planın tüm maddeleri taraflarca görüşme edildi ve üstünde konsensüs sağlandı. Planın geçerliliği taraflarca teyit edilmesine rağmen metin imzalanmadı. Ancak Borrell, bu durumun alınan kararların geçerliliği bakımından mesele yaratmayacağını belirtti.

AB tarafınca hazırlanan uzlaşı planında Sırbistan'ın Kosova'yı tanıması maddesi yer almıyor. Esasen 11 maddeden oluşan mutabakat metni, 2011 senesinde Sırbistan ve Kosova içinde ilişkilerin normalleştirilmesini öngören anlaşmanın bir parçası mahiyetinde.

Planın başlangıcında kullanılan ifadeler şu şekilde: "Sırbistan ve Kosova, hem anlaşmaya, hem de mutabakat metnine bağlılıklarını ifade ederler. Mutabakat metni yükümlülüklerini iyi niyetle yerine getirmeye söz verirler."

Sırbistan bakımından mutabakat metni, AB üyeliğinin ön koşulu olması sebebiyle ehemmiyet taşıyor. Benzer bir durum Kosova için de söz mevzusu. 27 AB üyesinden 5'i (Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Yunanistan, Slovakya, Romanya ve İspanya) Kosova'yı tanımıyor. Kosova'nın amacı tanıma sorunlarının aşılması, AB ile ilişkilerin ileri seviyeye taşınması ve peşinden aday ülke statüsü kazanmak.

Plan, tarafların birbirlerinin toprak bütünlüğüne saygı göstermesini öngörüyor. Taraflar, aralarındaki ihtilafları barışçıl bir şekilde çözüme kavuşturmak için ortaklık meydana getirecek ve sertlik kullanmaktan kaçınacak. Ayrıca taraflar yekdiğerinin internasyonal örgütlere katılımını engellememe yükümlülüğünü de kabul ediyor.

Plana nazaran, taraflar birbirinin resmi vesikaları olan kimlik, geçişlik ve plakalarının geçerliliğini kabul edecek. Planda ek olarak, yitik kişiler için komisyon kurulması, tüm ihtilaflı mevzularda AB'nin arabuluculuğunun devam etmesi, 150 gün içinde Kosova ve Sırbistan'a mali yardım sağlanması amacıyla bağış konferansı tertiplenmesi hükmü de yer alıyor.

Planda, "Sırp Belediyeler Birliği" adı altında Kosova içinde yaşayan Sırpların otonomilerinin güçlendirilmesi maddesi de dikkat çekiyor. Priştine yönetiminin bu mevzuda uzlaşıya zorlandığı anlaşılıyor. Bunun haricinde Sırbistan ve Kosova'nın mutabakat hükümlerinin yerine getirilmesini zorlaştırmama yükümlülükleri bulunduğuna da vurgu yapılıyor. Bununla birlikte plan hükümlerinin uygulanmasında gecikme ve engellemelerin Sırbistan ve Kosova'nın AB ile ilişkilerine negatif yansıyacağı kayıt altına alınıyor.

Genel olarak, Belgrad Priştine Diyaloğu çerçevesinde hazırlanan 11 maddelik metin, Sırbistan ve Kosova'nın AB yol haritasını düzenleme amacı taşıyor. Öte taraftan Sırbistan-Kosova yakınlaşması Amerika Birleşik Devletleri (ABD) tarafınca da destekleniyor. ABD'nin Batı Balkanlar Özel Temsilcisi Gabriel Escobar, toplantı öncesinde basına yapmış olduğu açıklamada taraflar içinde antak kalma sağlanması ümidini koruduğunu ifade etti.

Kosova-Sırbistan içinde ufukta sulh görünüyor mu????????Sırbistan ile Kosova arasındaki ihtilafın temel sebebi, Kosova problemi hakkında tarafların değişik bakış açısına haiz olmalarıdır. Arnavutlar açısından Kosova problemi kendi kaderini atama hakkının naturel bir sonucu olarak bağımsızlığının, egemenliğinin ve toprak bütünlüğünün korunması mücadelesidir. Buna karşılık Sırplar, Kosova topraklarında hak iddia ederek Kosova'yı ulusal vatan ve kimliklerinin ayrılmaz bir parçası olarak görüyor. Sırplar, 1389 senesinde Birinci Kosova Savaşı sonrasında yıkılan Ortaçağ Sırp Devleti'ni bölge üstündeki tarihsel haklarının vesikası olarak yorumluyor. Sırpların Kosova üstündeki bu hak iddialarını Yugoslavya'nın son döneminde Slobodan Miloševic Sırp milliyetçiliğini alevlendirmek suretiyle gündeme taşımıştı.

Sırpların, 2008'de bağımsızlık kazanan Kosova Cumhuriyeti üstündeki iddiaları, 2014 senesinde AB ile müzakerelerin başlamasını takiben azalmış olsa da tamamen ortadan kalkmadı. Belgrad'da aşırı milliyetçiler bir taraftan Ukrayna cenginde Rusya'yı desteklerken, öte taraftan Cumhurbaşkanı Vucic'i "davaya sahip çıkmamakla" suçluyor. Vucic, Kosova ve Sırp Cumhuriyetiyle ilgili mevzularda baskı altında tutuluyor. Yayılmacı eğilim taşıyan Sırp milliyetçiliğinin Kosova mevzusundaki yorumlarının Sırbistan yönetimi üstünde nereye kadar tesir yaratacağı merak mevzusu.

Kosova ve Sırbistan arasındaki ihtilafın uzun vadede çözüme ulaşması esas itibarıyla Sırbistan'ın Kosova üstündeki iddialarından vazgeçmesine bağlı. 2014'te AB ile tam üyelik müzakerelerine süregelen Sırbistan'ın üyelik süreçlerinde hukuki anlamda da Kosova'yı tanıma yükümlülüğüyle karşı karşıya kalacağı açıktır. Bir başka ifadeyle Belgrad yönetimi, eninde sonunda Kosova'nın egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını tanımak zorunda duracak. Ohri görüşmeleri, iki taraf arasındaki diyalogda ilerleme sağlanmış olmasına karşılık Sırbistan'ın Kosova mevzusunda kat etmesi ihtiyaç duyulan bir mesafe bulunduğunu bir kez daha ortaya koydu.

[Prof. Dr. İrfan Kaya Ülger Kocaeli Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editöryal politikasını yansıtmayabilir.

???????