CIA'nın gizli Türkiye raporu ortaya çıktı: ABD ambargosu Türkiye'yi hangi noktaya getirdi?

ABD tarafından gizliliği kaldırılan istihbarat raporları ve diplomatik yazışmalar, Soğuk Savaş yıllarında Türkiye ile Washington arasında yaşanan askeri ve siyasi gerilimlere ilişkin dikkat çekici ayrıntıları gün yüzüne çıkardı. Kıbrıs Barış Harekâtı'nın ardından uygulanan Amerikan silah ambargosu, Türk Silahlı Kuvvetlerinin askeri teçhizat ve yedek parça ihtiyacını karşılamasını zorlaştırırken Ankara'nın alternatif kaynaklara yönelmesine neden oldu.

CIA belgelerinde Türkiye'nin savunma kapasitesi, ekonomik koşulları, Sovyetler Birliği ile ilişkileri ve NATO içindeki konumu değerlendirildi. Türkiye'deki Amerikan üslerinin geleceği ve Sovyetler Birliği'ne yönelik istihbarat uçuşları da iki ülke arasındaki görüş ayrılıklarının başlıca konuları arasında yer aldı.

WASHINGTON'UN TÜRKİYE HESABI

1975-1979 dönemine ait CIA raporları ve diplomatik yazışmalar, Türkiye ile ABD arasındaki anlaşmazlıkların silah ambargosuyla sınırlı kalmadığını gösteriyor. Ankara'nın farklı ülkelerden askeri teçhizat arayışına girmesi ve Sovyetler Birliği ile ilişkilerini geliştirme ihtimali, Amerikan istihbaratının yakından takip ettiği konular arasında bulunuyordu.

1979 yılına gelindiğinde iki ülke arasında yeni bir başlık gündeme geldi. Washington, Sovyetler Birliği ile imzalanan SALT II anlaşmasının denetlenmesi amacıyla Türkiye üzerinden istihbarat uçuşları gerçekleştirmek isterken Ankara, Moskova'nın olası tepkisini dikkate alarak bu taleplere çeşitli şartlar getirdi.

CIA RAPORUNDA 7-10 GÜNLÜK YEDEK PARÇA UYARISI

21 Şubat 1975 tarihli ve DCI/NIO 386–75 numaralı CIA raporunda, Türkiye'nin askeri teçhizatının yüzde 90'dan fazlasının ABD kaynaklı olduğu belirtildi. Hava araçlarında Amerikan kaynaklarına bağımlılık oranının ise yaklaşık yüzde 85 olduğu kaydedildi.

Rapora göre ABD, 1950 yılından itibaren Türkiye'ye 3 milyar doların üzerinde askeri teçhizat sağlamıştı. Belgenin dikkat çeken değerlendirmelerinden biri de olası bir Türk-Yunan çatışmasına ilişkindi.

CIA, üst düzey Türk subaylarının değerlendirmelerine dayanarak böyle bir çatışma durumunda yedek parça stoklarının 7-10 gün içinde yetersiz kalabileceğini öngörüyordu.

TÜRK HAVA KUVVETLERİ AMBARGODAN EN FAZLA ETKİLENECEK KUVVET OLARAK GÖRÜLDÜ

Aynı raporda Türk Hava Kuvvetlerinin Amerikan silah ambargosundan en fazla etkilenecek kuvvet olduğu değerlendirildi. Yedek parçaların alternatif kaynaklardan temin edilememesi durumunda yaklaşık üç ay içinde ciddi bakım ve hazırlık sorunları yaşanabileceği belirtildi.

Raporda, Türkiye'nin satın aldığı 40 F-4E savaş uçağından yalnızca 16'sının teslim edildiği, yaklaşık 800 tankın modernizasyon planının da tehlikeye girdiği ifade edildi.

CIA değerlendirmesinde, Türkiye'nin NATO'nun ikinci büyük kara ordusuna sahip olmasına rağmen savunma sistemlerinin sürdürülebilirliği açısından ABD'ye önemli ölçüde bağımlı olduğu vurgulandı.

MOSKOVA'DAN SİLAH ALMA İHTİMALİ DE DEĞERLENDİRİLDİ

1975 tarihli CIA raporunda, Amerikan ambargosunun ardından Türkiye'nin askeri teçhizat temin edebileceği alternatif ülkeler de sıralandı. Batı Almanya, İtalya, İran ve Libya'nın yanı sıra Sovyetler Birliği de olası kaynaklar arasında gösterildi.

Amerikan istihbaratına göre Ankara, o dönemde Moskova'dan silah almayı ciddi bir seçenek olarak görmüyordu. Bununla birlikte bu ihtimalin Batılı müttefikler üzerinde diplomatik baskı oluşturmak amacıyla kullanılabileceği değerlendiriliyordu.

LİBYA TÜRKİYE'YE ASKERİ DESTEK SAĞLADI

CIA'nın 1975 tarihli raporunda Libya'nın Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında Türkiye'ye yedek parça ve askeri malzeme sağlamış olabileceği belirtildi.

Amerikan istihbaratına göre Libya, Türkiye'nin İtalya'dan temin ettiği F-104 savaş uçaklarının finansmanına da katkıda bulunmuştu. Raporda iki ülke arasında askeri teçhizat üretimine yönelik iş birliği anlaşmasından söz edilirken Libya'nın envanterindeki uçak ve tankların Türkiye'ye devredilmesi ihtimali de ele alındı.

NATO'DAN AYRILMA SEÇENEĞİ DE GÜNDEME GELDİ

ABD'nin Ankara Büyükelçisi Ronald Spiers'ın 13 Nisan 1979'da Washington'a gönderdiği 2911 numaralı gizli telgrafta, Türkiye'nin NATO içindeki konumu ve askeri ihtiyaçları değerlendirildi.

Telgrafa göre Türk Silahlı Kuvvetlerinin beş yıllık modernizasyon programı için başlangıçta 10-15 milyar dolar olarak hesaplanan maliyet, sonraki değerlendirmelerde 3-4 milyar dolara düşürülmüştü.

Spiers, Türkiye'de NATO'dan ayrılmayı savunan çevrelerin bulunduğunu aktarırken dönemin Başbakanı Bülent Ecevit'in ittifak üyeliğini sürdürüp Amerikan askeri varlığını sınırlandıran Norveç ve Fransa modellerini değerlendirdiğini bildirdi.

ECEVİT'TEN CARTER'A SALT II MEKTUBU

Başbakan Bülent Ecevit'in 21 Nisan 1979'da ABD Başkanı Jimmy Carter'a gönderdiği mektupta, Amerikan istihbarat uçuşları da gündeme geldi.

Ecevit, Türkiye'nin ABD ile Sovyetler Birliği arasında nükleer silahların sınırlandırılmasını amaçlayan SALT II anlaşmasının denetlenmesine katkı sağlayabileceğini belirtti. Ancak Amerikan keşif uçaklarının Türkiye üzerinden gerçekleştireceği uçuşların Sovyetler Birliği ile ilişkileri tehlikeye atmaması gerektiğini de vurguladı.