Polonya’da Dünyanın İlk Kürtaj Otomatı Açıldı! Siyaseti Karıştıran Sistem!

Polonya’nın başkenti Varşova’da, kürtaj haplarının talep üzerine alınabildiği “Abortomat” hizmete açıldı. Üzerinde 22 küçük dolap ve bir tuş takımının bulunduğu duvar tipi sistem, ülkede ilk kez kullanıma girdi.

Women Help Women (WHW) ve Abortion Dream Team (ADT) tarafından kurulan sistem, parayla değil “taleple” çalışıyor. Otomat, Polonya Parlamentosu’nun hemen karşısındaki Wiejska 9 adresinde bulunan ülkenin ilk kürtaj kliniği ABOTAK’ın içerisinde yer alıyor.

WHW, sistemi “dünyanın ilk paket dolabı sistemi” olarak tanımlıyor. Kadınların ilaçlara doğrudan ulaşabilmesini amaçlayan cihazda bekleme salonu bulunmuyor ve kullanıcıların herhangi bir açıklama yapması gerekmiyor.

WHW dünya genelinde kürtaja erişim, üreme sağlığı hakları ve feminist hareketler alanında faaliyet gösteriyor. Örgüt, 80’den fazla ülkede yerel feminist örgütler, sıcak hatlar ve taban hareketleriyle ortak çalışmalar yürütüyor.

ADT ise Polonya’daki kürtaj yasalarına karşı güvenli ve erişilebilir kürtaj desteği sağlıyor. Grup, evde tıbbi kürtajın nasıl yapılabileceğine ilişkin yönergeler ve ilaç desteğiyle binlerce kişiye yardımcı olurken, faaliyetleri nedeniyle muhafazakâr çevrelerin hedefi oldu ve soruşturma ile yargılamalarla karşılaştı.

22 DOLAPLI SİSTEM NASIL ÇALIŞIYOR?

Abortomat, WHW’den yardım talep eden kadınlara altı haneli PIN kodu verilmesiyle çalışıyor. Bu kodla dolaplardan biri açılıyor ve içerisinde istenmeyen gebeliğin sonlandırılması için kullanılmak üzere bir paket ilaç bulunuyor.

Kadın hakları örgütleri, sistemin özellikle uluslararası posta yoluyla ilaç beklemenin günler alabildiği durumlarda daha hızlı erişim sağlamak amacıyla tasarlandığını belirtiyor. Düşük sonrasında tıbbi müdahale gerektiren durumlar, tamamlanmamış kürtaj veya gebelik komplikasyonları gibi beklemenin uygun olmadığı durumlar da sistemin hedeflediği vakalar arasında gösteriliyor.

Polonya’da yürürlükteki 1993 tarihli yasaya göre kürtaj esas olarak kadının hayatı veya sağlığının tehlikede olduğu ya da gebeliğin bir suç sonucu meydana geldiğine ilişkin haklı şüphe bulunduğu durumlarda doktor tarafından yapılabiliyor. Suç sonucu oluşan gebeliklerde sınır 12 hafta olarak belirlenmiş durumda.

2020’de Anayasa Mahkemesi tarafından alınan kararla, cenindeki ağır ve geri döndürülemez hastalık veya engellilik gerekçesiyle kürtaja izin veren hüküm de kaldırıldı.

Buna karşın kendi gebeliğini sonlandıran kadın cezalandırılmıyor. Ceza Kanunu’nun 152. maddesinin birinci fıkrası, kadının rızasıyla hukuka aykırı biçimde gebeliği sonlandıran kişiye üç yıla kadar hapis cezası öngörüyor. İkinci fıkra ise hamile kadına gebeliğini sonlandırması için yardım eden veya onu buna teşvik eden kişiyi aynı cezayla karşı karşıya bırakıyor.

HUKUKİ BOŞLUK TARTIŞMASI

Abortomat’ın Polonya hukukuna göre kesin biçimde yasal olduğuna ilişkin herhangi bir mahkeme veya devlet kararı bulunmuyor. Ancak WHW ve ADT, sistemin kadının kendi gebeliğini sonlandırması ve ilacı doğrudan başka bir kişiden almaması nedeniyle mevcut hukuki sınırlar içinde kaldığını savunuyor.

Polonyalı kadın hakları savunucusu Justyna Wydrzyńska, Wirtualna Polska’ya yaptığı açıklamada şu ifadeyi kullandı:

“Abortomat bir insan değil ve ilaçları teslim alan kişi de mevzuata uygun olarak hareket ettiği için yasayı ihlal etmiyor.”

Kadın örgütlerinin hukuki yaklaşımı üç noktaya dayanıyor. İlk olarak, kadın kendi gebeliğini ilaç kullanarak sonlandırdığı için cezai sorumluluk taşımıyor. İkinci olarak, örgütler Polonya hukukunda bir kişinin kendi kullanımı için kürtaj ilacı sipariş etmesini veya teslim almasını açıkça suç sayan bir hüküm bulunmadığını savunuyor.

Üçüncü ve en kritik nokta ise fiziksel teslimin ortadan kaldırılması. Aktivistlere göre bir kişinin kadına doğrudan hap vermesiyle, kadının bir dolabı açarak daha önce yerleştirilmiş paketi kendisinin alması aynı hukuki duruma karşılık gelmiyor. Sistem bu nedenle “elden ele teslim” modelini ortadan kaldırmayı amaçlıyor.

Ancak Polonya'nın tanınmış ceza avukatlarından Paweł Matyja, yardım kavramının yalnızca ilacı fiziksel olarak vermekten ibaret olmayabileceğini savunuyor. Matyja’ya göre ilacın bulunduğu yeri bildirmek, ilacı temin etmek, teslim sistemini kurmak ve erişim kodunu göndermek gibi eylemler birlikte değerlendirildiğinde gebeliğin sonlandırılmasına yardım kapsamında ele alınabilir.

KÜRTAJ KARŞITLARINDAN SERT TEPKİ

Polonya merkezli muhafazakâr, Katolik ve aşırı sağcı hukuk ve araştırma kuruluşu Ordo Iuris de Abortomat’ın hukuka aykırı yardım suçu oluşturabileceğini ileri sürdü. Kuruluş, Polonya’daki içtihatta yardım kavramının kürtaj yapacak kişiyi başka bir kişiyle buluşturmak, gebeliğin sonlandırılmasında kullanılacak araç veya kimyasal maddeleri sağlamak ya da kürtajın nerede yapılabileceğine ilişkin bilgi vermek gibi eylemleri kapsayabildiğini belirtti.

Kürtaj karşıtı Polonya Yaşamı Savunma Hareketleri Federasyonu (Polska Federacja Ruchów Obrony Życia - PFROŻ) ise 1 Ekim’de yaptığı açıklamada Abortomat’ı “medyatik bir gösteri” olarak nitelendirdi. Kuruluş, devlet kurumlarına harekete geçme çağrısı yaparak cihazda hangi ürünlerin bulunduğunun, bu ürünlerin nereden geldiğinin ve dağıtım sisteminin kim tarafından organize edildiğinin incelenmesini istedi.

PFROŻ Başkanı Jakub Bałtroszewicz de ilaçların bulunduğu dolaba yalnızca bir kodla erişilmesinin sorumluluk meselesini ortadan kaldırmadığını savundu.

Varşova Başpiskoposluğu Aile Pastoral Hizmetleri birimi de 2 Ekim’de Abortomat’a karşı çıktı. Açıklamada insan hayatının döllenmeden itibaren korunması gerektiği belirtilirken, gebeliğin farmakolojik olarak sonlandırılmasına erişimi kolaylaştıran girişimlere karşı oldukları ifade edildi.

KÜRTAJ TARTIŞMASI SİYASETİN MERKEZİNDE

WHW ve ADT, yaklaşık 10 yıldır Polonya’da kürtaja erişim konusunda bir destek ağı oluşturduklarını ve günümüzde günde yaklaşık 130 kürtajla bağlantılı destek sağladıklarını belirtiyor. Bu rakam örgütlerin kendi beyanına dayanıyor ve bağımsız bir devlet istatistiği niteliği taşımıyor.

Polonya’daki resmi veriler ise farklı bir tablo ortaya koyuyor. 2025 yılında kamu kaynaklarıyla ülke hastanelerinde 851 kürtaj gerçekleştirildiği yönündeki veriler kamuoyuna yansıdı. Ancak bu sayı, hastanelerde gerçekleştirilen yasal işlemleri kapsıyor ve ülke içinde ilaç kullanılarak kendi kendine yapılan kürtajların tamamını içermiyor.

Abortomat’ın Parlamento’nun hemen karşısına yerleştirilmesi de bu nedenle sembolik bir anlam taşıyor. Polonya’da kürtaj mevzuatını değiştirmeyi amaçlayan tasarılar uzun süredir parlamentoda bekliyor. Daha önce kürtajın 12. haftaya kadar yasallaştırılmasını ve kürtaja yardımın suç olmaktan çıkarılmasını öngören teklifler hazırlanmıştı.

Ancak hükümet koalisyonu içerisindeki görüş ayrılıkları nedeniyle bu düzenlemelerde ilerleme sağlanamadı. 2016’daki Kara Protesto’dan 2020’deki kitlesel gösterilere, Abortion Dream Team ve Women Help Women tarafından oluşturulan destek ağlarına kadar Polonya’daki kadın hareketi, kürtaj erişimi konusunda tabandan dayanışma mekanizmaları oluşturdu.

Abortomat da bu mücadelenin yeni bir adımı olarak öne çıkıyor. Parlamento’nun karşısındaki 22 küçük dolap, ülkede kürtaj hakkına erişimin hâlâ önemli bir siyasi ve hukuki tartışma konusu olduğunu ortaya koyuyor.