“Aynı prim, farklı maaş” krizi: Özgür Erdursun’dan emeklilik sistemine intibak çağrısı

Türkiye’de emeklilik sistemi, yalnızca en düşük aylık tartışmalarıyla değil, aylıkların nasıl hesaplandığı sorusuyla da yeniden gündemde. Özgür Erdursun, Dünya gazetesindeki köşesinde çarpıcı örneklerle sistemin verdiği mesajın sorunlu olduğunu belirterek, kalıcı çözüm için intibak düzenlemesi çağrısı yaptı.

“AYNI ASGARİ ÜCRET, FARKLI SONUÇ”

Erdursun, sahadan örneklerle tabloyu şöyle özetledi:

• 2000 yılına kadar asgari ücret düzeyinde çalışıp 3.600 prim günü bulunan ve 2000 sonrası çalışması olmayan bir kişinin aylığı yaklaşık 28 bin TL’ye ulaşabiliyor.

• Buna karşın 2000 sonrası çalışmaya devam eden, 2008 sonrası prim ödemeyi sürdüren ve 9.000 günün üzerine çıkan sigortalıların aylıkları çoğu zaman 20–22 bin TL bandında kalıyor.

Bu durumun ilk bakışta “adaletsiz” göründüğünü söyleyen Erdursun, sosyal güvenliğin temel ilkesini hatırlattı: Daha fazla prim ödeyen, daha yüksek aylık almalıdır. Sonuç tersine dönmüşse, sorun bireysel tercihlerde değil sistem tasarımındadır.

İKİ KRİTİK KIRILMA: 2000 VE 2008

Erdursun’a göre emekli aylıklarını belirleyen mekanizma iki dönemde köklü biçimde değişti:

• 2000 sonrası düzenlemeler, aylık bağlama parametrelerini emekli lehine olmayan şekilde dönüştürdü; çalışma süresi ile aylık arasındaki ilişki zayıfladı.

• 2008 sonrası reformlar ise sistemi daha da düşük aylık üreten bir yapıya taşıdı. Uzun süre sistemde kalan ve daha çok prim ödeyen kesimler bekledikleri karşılığı alamaz hale geldi.

Dolayısıyla sorun, “az primle yüksek maaş” değil; 2000 ve özellikle 2008 sonrası hesaplama sisteminin prim karşılığını zayıflatmasıdır.

“TEK KALICI ÇÖZÜM: İNTİBAK”

Erdursun, yeni bir hesaplama çerçevesi kurulması gerektiğini vurgulayarak şunları söyledi: “Mevcut emekliler için intibak kaçınılmazdır. İntibak; prim günü, sigortalılık süresi, emeklilik yaşı ve prime esas kazanç gibi değişkenlere göre geçmiş kayıpları kısmen telafi eden bir düzeltme mekanizmasıdır. Bu yapılmadan yalnızca en düşük aylığı artırmak, bir süre sonra en düşük alanların sayısını büyütmekten başka işe yaramaz.”

Uzmanlara göre, emeklilik sisteminde güveni yeniden tesis edecek adım, prim–karşılık dengesini onaran kapsamlı bir intibak düzenlemesi olmadan mümkün görünmüyor.