42 Milyar Dolarlık Soru: Deprem Vergisi Nereye Gitti?

6 Şubat 2023'te 11 ilimizi yıkan ve 55 binden fazla vatandaşımızın hayatını kaybettiği depremin 2. yılında, depremzedelerin konutları teslim edilebildiği oran sadece %30 oldu. MTV ve Kurumlar Vergisi'ne getirilen ek vergiler ile kurulan Deprem Fonu'nda toplanan 42 milyar dolar, nerede kullanıldı?

6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli olarak gerçekleşen deprem felaketi, 11 ilde büyük yıkıma yol açtı ve Türkiye’yi derinden sarstı. 53 bin 537 vatandaşımızın hayatını kaybettiği bu felaketten sonra, depremzedelerin yaralarının sarılması ve illerin yeniden ayağa kaldırılması için herkesten fedakârlık istendi. Mart 2023'te, deprem harcamaları için Kurumlar Vergisi mükelleflerine yüzde 5 ek vergi getirildi ve kamuoyunda 'Deprem Fonu' olarak bilinen 'Afet Yeniden İmar Fonu' kuruldu. 2023 Temmuz ayında da depreme harcanmak üzere ek Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) ve diğer çeşitli vergilerde artış yapılarak bütçeye yaklaşık 100 milyar liralık ek kaynak sağlandı.

2 YIL SONUNDA KONUTLARIN SADECE 3'TE 1'I TESLIM EDILEBILDI

Cumhurbaşkanı Erdoğan, deprem felaketi sonrası 31 Mart 2023'te yaptığı açıklamada, "319 bini bir yıl içinde olmak üzere toplam 650 bin konutun depremzede vatandaşlara teslim edileceğini" vaat etmişti. Ancak, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın resmi verileri, iki yılda bu vaadin üçte birinden azının gerçekleştirildiğini gösteriyor. Bakanlık ve TOKİ verilerine göre, Ekim 2024 itibarıyla deprem bölgesinde teslim edilen konut sayısı 101 bin 254 olup, 2024 sonunda 199 bin konutun teslimi hedefleniyor. 2025 yatırım programında, yıl sonunda teslim edilecek konut sayısının 417 bine ulaşması öngörülüyor. 2025 program hedefi tutturulabilirse, Erdoğan’ın 2023'te bir yılda teslim etmeyi vaat ettiği konut sayısına ancak üç yılda ulaşılacak. Elazığ, Van ve İzmir depremlerinde olduğu gibi, 6 Şubat depreminde vaat edilen toplam 650 bin konutun tesliminin en iyimser tahminle 2029-2030'da tamamlanabileceği anlaşılıyor.

DEPREME HARCANMASI GEREKEN PARALAR, BUHARLAŞAN MILYARLAR

2003’ten bu yana 20 yılda yaklaşık 700 bin konut üreten TOKİ’nin, 6 Şubat felaketi sonrası 1 yılda 319 bin konutu teslim etmesi gerçekçi değildi ve Erdoğan’ın 2023 seçim vaadinden ibaretti. 2024’teki tabloya bakıldığında, deprem için toplanan paraların, ek vergilerin, kurulan özel fonun ve bütçeden ayrılan ödeneklerin harcamalarında şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkelerinin sürekli ihlal edildiği görülüyor. Bu konudaki soru ve araştırma önergeleri reddedilen iktidar, TBMM’ye hesap vermeye yanaşmıyor.

42 MILYAR DOLAR DEPREM VERGISI NEREDE?

17 Ağustos 1999 Marmara ve 12 Kasım 1999 Düzce depremleri sonrası, deprem yaralarının sarılması için 26 Kasım 1999 tarihinde yürürlüğe konulan 4481 sayılı yasayla bazı geçici vergiler getirildi. Bu geçici vergilerin en önemlisi, kamuoyunda 'Deprem Vergisi' olarak bilinen Özel İletişim Vergisi (ÖİV) idi. 31 Aralık 2000'de sona ermek üzere 1 yıl için yürürlüğe konulan ÖİV, önce 31 Aralık 2002'ye, sonra 31 Aralık 2003'e uzatıldı. AKP iktidara gelince, 31 Temmuz 2004'te kalıcı hale getirildi.

25 yıldan bu yana cep ve sabit telefon faturaları, dijital platform abonelikleri, kablolu TV yayınları ve internet hizmeti faturalarından yüzde 10 oranında ÖİV kesiliyor. 1999’dan bu yana 25 yıldaki ÖİV tahsilatı, 2024 sonunda toplam 142 milyar 424 milyon TL’ye ulaştı. Güncel kurla karşılığı ise 42 milyar dolar. ÖİV'de en yüksek tahsilat, 37 milyar 550 milyon TL ile 2024’te gerçekleşti. 2025 bütçesindeki ÖİV hedefi ise 45 milyar 190 milyon TL olarak belirlendi.

ECEVIT DEPREME, ERDOĞAN MÜTEAHHITLERE VE KENDINE HARCADI

Ecevit’in başında olduğu koalisyon hükümetinin, yalnızca deprem hasarları ve depreme karşı alınacak önlemler için tahsis ettiği ÖİV gelirleri, Erdoğan tarafından 2006’da depreme harcanmaktan çıkarıldı. Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 13’üncü maddesine eklenen 'belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis EDİLMEMESİ esastır' cümlesiyle ÖİV bütçeye gelir kaydedilip hazine havuzuna aktarıldı. ÖİV’den gelen milyarların, depreme dayanıklı konut inşasına, deprem bölgelerinde altyapının güçlendirilmesine ve felaketlerin önlenmesine harcanmasından vazgeçildi. Bunun yerine, iktidar müteahhitlerine verilen ihalelere, hazine arazilerinde rezidans ve AVM inşaatlarına, Cumhurbaşkanlığının yazlık-kışlık saraylarına ve VIP uçak filolarına yapılan harcamalara deprem vergisi de dahil edildi. Oysa 25 yıldır toplanan 42 milyar dolarla, deprem riski olan tüm bölgelerin altyapısı güçlendirilebilir, riskli konutlar yenilenebilir ve ilave olarak 1 milyondan fazla depreme dayanıklı yeni konut, işyeri, okul ve hastane inşa edilebilirdi. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, 2011’deki Van depremi sonrası 'Deprem vergileri nerede?' sorusuna 'Duble yollara harcadık' yanıtını vermişti.

HALKTAN TOPLANAN DEPREM VERGISI, DÜNYA BANKASI’NDAN BORÇLANILAN DEPREM KREDISININ 10 KATI

Dünya Bankası, 6 Şubat depremlerinin ardından geçen yıl Türkiye’ye sağladığı 3 milyar dolar krediye ek olarak, 2025’te 1 milyar dolar daha kredi verecek. Hazine ve Maliye Bakanı Şimşek, bu kredinin deprem harcamalarına ciddi katkı sağlayacağını söyledi. Oysa 25 yılda halktan toplanan deprem vergisi, cep telefonundan, internetten vb. kesilen ÖİV tutarı, Dünya Bankası’ndan faizle alınan deprem kredisinin 10 katı olduğu halde, farklı amaçlara harcandığı için depremzedeler hâlâ konteynerlerde yaşıyor.

2 YIL ÖNCE KURULAN DEPREM FONU'NUN NEREYE HARCANDIĞI BELLI DEĞIL

6 Şubat depreminin ardından TBMM’ye sevk edilen düzenlemeyle Afet Yeniden İmar Fonu yasalaştırıldı. 21 Mart 2023’te Resmi Gazete'de yayımlanan kanunla faaliyete geçen fon, geçen yaklaşık 2 yıla rağmen ortada yok. Yasaya göre ‘deprem sonrası yaraları sarmak’ üzere kurulan fon, Hazine ve Maliye Bakanlığı’na bağlı tüzel kişilik statüsünde. Ancak Bakanlığın resmi web sitesindeki 'Bağlı Kuruluşlar' arasında 2023 Kasım’ında kurulan Aile ve Gençlik Fonu yer alırken, Afet Yeniden İmar Fonu yok. Aile ve Gençlik Fonu, Aile Yılı’nda evlilik kredisi dağıtmaya başlarken, Deprem Fonu 6 Şubat’ın ikinci yıl dönümünde sır olmuş durumda. Fonun yönetimi, yapısı, işleyişi, kaynaklarına ilişkin yönetmelik geçen yıl 2 Şubat’ta yürürlüğe girdi. Yönetmeliğe göre fon yönetim kurulu Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in başkanlığında; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı, Tarım ve Orman Bakanı, İçişleri Bakanı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanı'ndan oluşuyor.

Yurt içi ve yurt dışından her tür bağış, yardım, hibe ve kredileri kabul edecek fon için ayrıca bütçeye ödenek konularak kaynak aktarılacak. Fonun yapacağı harcamalar bağımsız mali denetim standartlarına uygun olarak denetlenecek ve her 3 ayda bir denetim sonuçları kamuoyuyla paylaşılacak. Ancak martta iki yıla girecek fonda şu ana kadar ne kadar para biriktiği bilinmiyor.

Ege'de Deprem Alarmı! Uzmanlar Hareketliliğin Sebebini Açıkladı