12 Eylül Darbesi'nin İşçi Haklarına Etkisi: DİSK-AR Raporladı

DİSK Araştırma Merkezi (DİSK-AR), 12 Eylül 1980 askeri darbesinin 45. yılında, işçi haklarına verdiği zararlara ilişkin dikkat çekici bir rapor yayımladı. "12 Eylül İşçi Haklarını Nasıl Yok Etti?" başlıklı bu rapor, darbenin işçi sınıfı üzerindeki uzun vadeli yıkıcı etkilerini detaylı bir şekilde ortaya koyuyor.

Darbe dönemi, meclisin feshedilmesi ve 1961 Anayasası'nın kaldırılması gibi siyasi sonuçların yanı sıra, işçi haklarına yönelik sert müdahalelerle de anılıyor. Rapora göre, sendikaların faaliyetleri durduruldu, grev ve toplu iş sözleşmesi yapma hakları askıya alındı. Yüzlerce insan gözaltına alındı, işkence gördü ve idam cezaları verildi. Bu uygulamalarla, 24 Ocak 1980 kararlarıyla uyumlu, sermaye yanlısı bir ekonomik düzen inşa edildi.

SENDIKAL HAREKET VE İŞÇILER HEDEFTEYDI

Darbe, özellikle sendikal örgütlenmeyi hedef aldı. DİSK'in faaliyetleri askıya alındı, mal varlıklarına el konuldu ve yöneticileri uzun süre hapis ve işkenceye maruz kaldı. Raporda, 1982 Anayasası ve sonrasında yürürlüğe giren yasalarla sendikal faaliyetlerin ciddi şekilde kısıtlandığı ve otoriter bir emek rejiminin tesis edildiği vurgulandı.

RAPORDAKI ÖNE ÇIKAN BULGULAR

DİSK-AR'ın raporunda yer alan başlıca tespitler, 12 Eylül'ün işçi hakları üzerindeki kalıcı etkisini gösteriyor:

• Sendikalaşma Oranındaki Düşüş: 1980'de yaklaşık yüzde 40 olan sendikalaşma oranı, 2025 itibarıyla yüzde 14'e geriledi.

• Toplu Pazarlık Hakkının Geriye Gidişi: 1984'ten sonra toplu iş sözleşmesinden yararlanan işçi sayısında sürekli bir azalma yaşandı.

• Grev Hakkının Kısıtlanması: Darbe öncesi 80 bin işçinin katıldığı grevler, AKP döneminde yıllık ortalama 4 bine düştü.

• Özelleştirme ve Gelir Adaletsizliği: 24 Ocak kararlarıyla başlayan özelleştirmeler hız kazandı ve toplam özelleştirmenin %90'ı, yani 64,3 milyar dolarlık kısmı, AKP döneminde gerçekleşti. Asgari ücretin kişi başına düşen gelire oranı, 1974'te %80,6 iken, 2025'te %43,6'ya geriledi.

• Kıdem Tazminatında Erime: 1978'de asgari ücretin 7,5 katı olan kıdem tazminatı tavanı, 2025'te 1,9 katına düştü.

• Yapısal İşsizlik: Darbe öncesi %7,7 olan işsizlik oranı, AKP döneminde %14'e kadar yükseldi.

Rapor, 12 Eylül'ün yalnızca bir dönemsel müdahale olmadığını, işçi haklarının sistemli bir şekilde zayıflatıldığı bir sürecin başlangıcı olduğunu ve darbenin gölgesinin 45 yıl sonra dahi devam ettiğini vurguluyor.